عملکرد برنامه چهارم در زیرساخت‌های کشور

اشاره: بخش‌های مسکن، عمران شهری و روستایی، کشاورزی و منابع‌طبیعی، آب و آب و فاضلاب و برق از زیرساخت‌های توسعه‌ای کشور به شمار می‌آیند، دفتر برنامه‌ریزی زیرساخت و تولید معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهوری در گزارشی، عملکرد برنامه چهارم را در بخش‌های یادشده تشریح کرده است.

مسکن، عمران شهری و روستایی

مسکن

یکی از اهداف عمده بخش مسکن در برنامه چهارم توسعه، افزایش تعداد واحدهای مسکونی تولید شده به‌منظور تعادل بخشی به بازار مسکن بوده است. وجود شرایط رکودی در بخش مسکن که از سال 1382 شروع شده بود، موجب کاهش سرمایه‌گذاری در این بخش و به تبع آن رکود در تولید مسکن شد. این در حالی است که در سال 1384 مانده تسهیلات اعطایی بانک‌ها به بخش مسکن 8/39 درصد افزایش داشت و این حجم از اعتبارات می‌توانست بخش مسکن را با شوک بزرگی مواجه کند اما افزایش قیمت مصالح ساختمانی، افزایش قیمت زمین و سایر عوامل باعث شدند که تولید مسکن در سال‌های منتهی به برنامه چهارم کاهش یابد. به تبع آن، سایر اهداف بخش مسکن از قبیل انبوه‌سازی و کوچک‌سازی نیز تحت تأثیر این موضوع واقع شد و از اهداف پیش‌بینی شده در این بخش فاصله گرفت.

به‌منظور تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد و جبران کمبود عرضه واحد مسکونی در کشور که از اهداف مهم بخش در برنامه چهارم بوده است، طرح مسکن مهر پایه‌گذاری شد. در قالب این طرح، زمین با اجاره 99 ساله همراه با پرداخت تسهیلات بانکی به متقاضیان واجد شرایط واگذار می‌شود. مساحت زمین قابل واگذاری حدود 150 تا 250 مترمربع برای سه نفر از متقاضیان است و به هر نفر 150 میلیون ریال تسهیلات پرداخت می‌شود. براساس آخرین گزارش دریافتی از وزارت مسکن و شهرسازی، تا پایان آذرماه سال‌جاری به 1045973 متقاضی واجد شرایط درمجموع 13045 هکتار زمین و به 83040 نفر نیز تسهیلات ساخت پرداخت شده است.

عمران شهری

اغلب سیاست‌های پیش‌بینی شده در بخش عمران شهری در طول برنامه چهارم عملکرد مناسبی داشته‌اند. ضعف عملکرد یا عملکرد متوسط برخی شاخص‌ها نیز به حیطه گسترده آنها و ضرورت انجام مطالعات و بررسی‌های زمان‌بر کارشناسی، مربوط می‌شود (مانند تهیه قانون جامع شهرسازی و معماری ایران) یا به دلیل نبود زیرساخت‌های موجود برای اجرای سریع برخی اقدام‌های موردنظر برنامه (مانند مناسب‌سازی فضاهای شهری برای حرکت معلولان و سالمندان) با کندی پیشرفت مواجه شده‌اند. تعدادی از شاخص‌های کمی برنامه به میزان پیش‌بینی شده و برخی نیز کمتر از میزان پیش‌بینی برنامه، پیشرفت داشته‌اند. مهم‌ترین عوامل مربوط به پیشرفت کند برخی فعالیت‌های عمرانی بخش عبارت است از:

- عدم اخذ هزینه واقعی خدمات از شهروندان و رشد کم اعتبارات و درآمدهای دستگاه‌های اجرایی متولی خدمات‌رسانی به‌ویژه در شهرهای متوسط و کوچک.

- ضعف منابع مالی، فنی، اجرایی و مدیریتی و نیروی انسانی برخی شهرداری‌ها (به‌ویژه در شهرهای کوچک و متوسط) و شرکت‌های آب و فاضلاب استانی.

- عدم بازگشت اضافه ارزش ناشی از عمران و توسعه به مدیریت شهری.

- ضعف نظام جامع و منسجم جمع‌آوری و بهنگام‌سازی آمار و اطلاعات عملکرد بخش.

- عدم تمایل و همکاری دستگاه‌های اجرایی در زمینه واگذاری وظایف محلی به نهادهای غیردولتی و تشکل‌های مردمی.

از مهم‌ترین شاخص‌هایی که در این بخش رشد چشمگیری داشته، افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی از کل سفرهای درون شهری از 7/0 درصد، به 7 درصد (رشدی معادل 81 درصد) و رشد 57 درصدی بهسازی بافت‌های فرسوده شهری است.

عملکرد این بخش در جدول شماره 2 آمده است.

عمران روستایی

بررسی عملکرد مواد قانونی و سیاست‌های اجرایی برنامه چهارم توسعه در این بخش نشان می‌دهد که وضعیت بخش عمران روستایی در خصوص دستیابی به اهداف مندرج در سند چشم‌انداز، سیاست‌های کلی و مضامین دوازده‌گانه قانون برنامه چهارم توسعه به نسبت مناسب بوده است.

همانگونه که در جدول‌های شماره 3، 4 و 5 مشخص است، عملکرد شاخص‌های پیش‌بینی شده در سند ملی توسعه بخش، نشان می‌دهد که میزان عملکرد سازمان امور شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور در مقایسه با اهداف پیش‌بینی شده به منظور توسعه مدیریت محلی در روستاها، فاصله دارد و درصد تحقق شاخص‌های مربوط کم بوده است. دلیل این امر عدم پیش‌بینی اعتبارات مکفی به‌منظور اجرای پروژ‌ه‌ها است. در خصوص شاخص بهره‌مندی روستاهای بالای 200 خانوار کشور از شبکه جمع‌آوری و دفع فاضلاب، کمبود اعتبارات و عدم پیشرفت مطالعات مربوط به اجرای شبکه‌ها، باعث شده تا پیش‌بینی اهداف با واقعیت‌ها فاصله داشته باشد.

سنددار کردن اماکن روستایی نیز از اهداف مهم این بخش بوده که عملکرد مطلوبی را نشان می‌دهد. براساس اطلاعات دریافت شده طی سال‌های 1384 تا 1386 تعداد 962914 سند برای اماکن روستایی صادر شده که 96 درصد اهداف پیش‌بینی شده را پوشش می‌دهد و پیش‌بینی می‌شود تا پایان اجرای برنامه، این میزان به یک میلیون و 500 هزار سند برسد.

کشاورزی و منابع ‌طبیعی

متوسط نرخ رشد سالانه ارزش‌افزوده بخش کشاورزی در سه سال اول برنامه چهارم توسعه (1386-1384) به 7/6 درصد رسید که نشان‌دهنده تحقق هدف مصوب (5/6 درصد) در سال‌های مزبور است. سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی نیز به 9/13 درصد در سال 1386 رسیده است. با توجه به رویکرد برنامه چهارم توسعه مبنی بر «افزایش ضریب امنیت غذایی با تکیه بر تولید از منابع داخلی و تأکید بر خودکفایی در تولید محصولات اساسی»، تولید محصولات کشاورزی اعم از محصولات زراعی، باغی، دام و طیور و آبزیان از حدود 87 میلیون تن در سال 1383 (سال پایه) به 6/101 میلیون تن در سال 1386 افزایش یافت که بیان‌کننده متوسط نرخ رشد سالیانه 3/5 درصد است. براساس این و در مجموع ضریب خودکفایی بخش کشاورزی در تأمین نیازهای غذایی جامعه در سال 1386 به حدود 5/93 درصد رسیده است. در ادامه عملکرد شاخص‌های کلیدی، در زیربخش‌های مختلف بخش کشاورزی ارایه می‌شود:

منابع طبیعی

در زیربخش منابع طبیعی، عملکرد اغلب شاخص‌های کلیدی از قبیل خروج دام از جنگل، ساماندهی جنگل‌نشینان شمال، آبخیزداری، زراعت، چوب، جنگل‌کاری و توسعه فضای سبز و بیابان‌زدایی کمتر از اهداف مصوب بوده و تنها در خصوص ممیزی اراضی و تفکیک مستثنیات حدود 94 درصد عملیات پیش‌بینی شده، محقق شد.

آب و خاک

در زیربخش آب و خاک نیز با توجه به هدف تعیین شده در قانون برنامه چهارم توسعه مبنی بر اجرای دو میلیون هکتار عملیات آب و خاک، در 3 سال اول برنامه چهارم توسعه (1386-1384) عملیات آب و خاک شامل تجهیز و نوسازی اراضی سنتی و مدرن، شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی و احداث کانال‌های آبیاری و توسعه آبیاری تحت فشار در سطح 653 هزار هکتار تحقق یافته است.

تولید محصولات زراعی

بررسی تولید محصولات زراعی نشان می‌دهد که اهداف موردنظر در مورد برخی محصولات در حد مقادیر پیش‌بینی شده در برنامه و در مورد برخی محصولات، کمتر از میزان مصوب محقق شده است. مجموع تولید محصولات زراعی در سال 1386 معادل 6/73 میلیون تن بوده که معادل هدف پیش‌بینی شده در این سال است. تولید محصولات باغی نیز افزایش یافته و از 13130 هزار تن در سال 1383 (سال پایه) به 16261 هزار تن در سال 1386 رسیده است. در راستای اجرای بند «و» ماده 18 قانون برنامه چهارم توسعه، تولید محصولات پروتیینی دامی و شیلاتی از سرانه 22 گرم در روز در سال 1383 به سرانه 8/28 گرم در روز در سال 1386 افزایش یافته که از این میزان 95/24 گرم تولیدات دامی و 85/3 گرم تولیدات شیلاتی بوده است.

با توجه به مفاد بند «ی» ماده 18 قانون برنامه چهارم، تعداد طرح‌های تحقیقاتی در دست اجرا به 4500 طرح در زمینه‌های گوناگون زراعت، باغبانی، دام و طیور، دامپزشکی، جنگل و مرتع، شیلات و آبزیان افزایش یافته است. تولید انواع نهاده‌های موردنیاز از جمله هسته‌های اولیه و والدین بذرها، نهال، پیوندک، انواع واکسن دامی و طیور، پزشکی، توبرکولین و کیت‌های تشخیصی از جمله فعالیت‌های تحقیقاتی در بخش کشاورزی بوده است.

طی سال‌های برنامه چهارم اقدام‌های مؤثری به‌منظور تولید و تأمین ماشین‌های کشاورزی، به‌ویژه تراکتور و کمباین، صورت گرفته است. این امر منجر به بهبود نسبی کمی و کیفی عملیات مکانیزه درکشور شده و ضریب مکانیزاسیون در سه سال اول برنامه چهارم به ترتیب به 67/0، 82/0 و 84/0 اسب بخار در هکتار رسید.

آب و آب و فاضلاب

وضعیت بخش‌های آب و آب و فاضلاب در سند چشم‌انداز و سیاست‌های کلی برنامه چهارم

در این قسمت جایگاه بخش‌های آب و فاضلاب در سند چشم‌انداز و سیاست‌های کلی برنامه چهارم ارایه می‌شود که برخی از موارد مهم آن به شرح زیر است:

- تلاش برای تحقق جامعه‌ای برخوردار از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، فرصت‌های برابر، توزیع مناسب درآمد، بهره‌مند از محیط‌زیست مطلوب (سند چشم‌انداز و بند 12 سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه): در این خصوص بخش آب با توسعه بهره‌برداری بهینه از منابع آب کشور در هر یک از حوزه‌های آبریز، با رعایت ظرفیت تحمل اکوسیستم و سازگاری با شرایط اقلیمی، نقش ویژه‌ای را در توسعه پایدار، امنیت غذایی و سلامت افراد برعهده دارد.

- توجه به ارزش اقتصادی، امنیتی، سیاسی و زیست‌محیطی آب در استحصال، عرضه، نگهداری و مصرف آب (بند 40 سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه): این سیاست کلی با سیاست‌های اجرایی زیر پی‌گیری خواهد شد:

1- تعیین ارزش اقتصادی آب با ملاحظات مورد اشاره و همچنین در چارچوب دستورالعمل‌های توسعه پایدار.

2- اعمال سیاست‌های نرخ‌گذاری مناسب و قابل اجرا در کشور.

3- اهمیت بخشیدن به اقتصاد آب و تقویت بازار آب (به خصوص بازارهای محلی آب).

- مهار آب‌هایی که از کشور خارج می‌شود و اولویت استفاده از منابع آب‌های مشترک (بند 40 سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه): با اختصاص 2 درصد از اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای برای احداث سازه‌ها و تأسیسات آبی لازم برای توسعه و بهره‌برداری از آب‌های مرزی و مشترک، این سیاست در برنامه چهارم به حد مناسبی محقق می‌شود. در این راستا، برنامه «توسعه منابع آب در حوزه‌های آبریز رودخانه‌های مرزی و مشترک» از سال اول برنامه چهارم در قانون بودجه تعریف شده و اعتبار مصوب این برنامه در سال‌های 1384 تا 1388 به ترتیب حدود 1376 میلیارد ریال، 4/3920 میلیارد ریال، 8/3423 میلیارد ریال، 4163 میلیارد ریال و 5/4641 میلیارد ریال بوده است که عملکرد این برنامه در سال 1384 حدود 9/1220 میلیارد ریال (7/88 درصد)، در سال 1385 معادل 3058 میلیارد ریال (78 درصد)، در سال 1386 در حدود 2219 میلیارد ریال (8/64 درصد) و در سال 1387 در حدود 7/3159 میلیارد ریال (9/75 درصد) بوده است.

همچنین از محل بند «د» تبصره 3 قانون بودجه سال 1384 کل کشور مبلغ 1500 میلیارد ریال اوراق مشارکت و در سال 1385 از محل وام‌های خارجی، لایحه بنزین و سایر ردیف‌های اعتباری مبلغ 170 میلیارد ریال برای تسریع در عملیات اجرایی این طرح‌ها علاوه بر مبلغ مصوب در پیوست شماره یک قوانین بودجه 1384 و 1385 اختصاص یافته است.

- ایجاد سازوکار مناسب برای رشد و بهره‌وری عوامل تولید (انرژی، سرمایه، نیروی کار، آب و خاک و...) (بند 37 از سیاست‌های کلی برنامه چهارم): در برنامه چهارم توسعه، این سیاست از طریق راهبرد استقرار مدیریت توأمان عرضه و تقاضا، به‌منظور بهره‌برداری بهینه و افزایش کارآیی و بهره‌وری آب پی‌گیری شده است.

- توجه جدی به مشارکت عامه مردم در فعالیت‌های اقتصادی کشور (بند 49 سیاست‌های کلی برنامه چهارم): این سیاست با تقویت مشارکت مردمی در تمام مراحل تصمیم‌سازی، اجرا و مدیریت ساخت، بهره‌برداری و نگهداری تأسیسات و سازه‌های آبی پی‌گیری می‌شود. این مشارکت می‌تواند گامی مؤثر در تنوع‌بخشی مالی در طرح‌های توسعه منابع آب و در عین حال بستر مناسبی برای ایجاد اشتغال مولد و کاهش نرخ بیکاری و حذف تصدی‌گری دولت باشد (بند 34 سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه). در این راستا برای جلب مشارکت و حضور بیشتر بخش خصوصی برای طرح‌های آبی کشور و در راستای بند «ط» ماده 17 قانون برنامه چهارم توسعه، اعتباری معادل 600 میلیارد ریال تحت عنوان برنامه «کمک‌های فنی و اعتباری» در قانون بودجه 1384 تصویب شد که عملکرد این برنامه در سال یادشده حدود 330 میلیارد ریال بوده است. در قوانین بودجه سال‌های 1385 و 1386 به ترتیب اعتباری معادل 850 میلیارد ریال و 1200 میلیارد ریال در قالب دو طرح تحت عنوان «کمک‌های فنی و اعتباری – شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی» با شماره طبقه‌بندی 40201373 و 40201374 به ترتیب تحت عنوان دستگاه‌های شرکت مدیریت منابع آب ایران و وزارت جهادکشاورزی تصویب شد. در قوانین بودجه سال‌های 1387 و 1388 برای احداث شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی 32 طرح جدید به تفکیک حوزه‌های آبریز کشور تحت عنوان دستگاه‌های شرکت مدیریت منابع آب ایران و وزارت جهادکشاورزی پادار شد.

- فراهم کردن زمینه‌های لازم برای تحقق رقابت‌پذیری کالاها و خدمات کشور در سطح بازارهای داخلی و خارجی و ایجاد ساز و کار مناسب برای رفع موانع توسعه صادرات غیرنفتی (بند 35 از سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه): این سیاست از طریق مبادله آب با کشورهای هم‌جوار براساس منافع ملی و صادرات آب بسته‌بندی در طول برنامه چهارم تعقیب شده است. همچنین توسعه بازارهای محلی آب، نقش مهمی در تقویت ارزش اقتصادی آب و رقابت‌پذیری آن خواهد داشت.

- آمایش سرزمین (بند 19 از سیاست‌های کلی و از مضامین دوازده‌گانه ماده 18 برنامه چهارم توسعه): بخش آب به دلیل نقش اساسی و تعیین‌کننده آب در توسعه سایر بخش‌ها و در تعادل و توازن منطقی کشور براساس موازین آمایش سرزمین نقش محوری ایفا خواهد کرد.

- محیط‌زیست و توسعه پایدار (از مضامین دوازده‌گانه ماده 18 برنامه چهارم توسعه): بخش آب با راهبرد حفاظت و تعادل بخشی کمی و کیفی منابع و مصارف در حوزه‌های آبریز کشور و استقرار مدیریت ریسک در راستای حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار گام برخواهد داشت.

- توسعه مستمر متناسب با مقتضیات جغرافیایی (از بندهای یک و 4 چشم‌انداز توسعه کشور): برای دستیابی به توسعه مستمر و پایدار شهری متناسب با شرایط و مقتضیات جغرافیایی، طرح‌ریزی جامعی برای تمام نقاط جغرافیایی کشور برنامه‌ریزی شده که شامل ایجاد و توسعه تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات شهری از جمله ایجاد تأسیسات آب و فاضلاب شهرهاست.

بررسی متغیرهای کلیدی در بخش‌های آب و آب و فاضلاب

مهم‌ترین شاخص‌های کلیدی در بخش‌های آب و آب و فاضلاب شامل برنامه‌های زیر فصل منابع آب و عمران شهری در قوانین بودجه هستند. برنامه‌های زیرفصل منابع آب شامل تأمین و عرضه آب، بهبود بهره‌برداری و حفاظت از منابع آب، مهندسی رودخانه و سواحل، توسعه منابع آب در حوزه‌های آبریز رودخانه‌های مرزی و مشترک و کمک‌های فنی و اعتباری است و برنامه‌های مربوط به بخش آب و فاضلاب شامل دو برنامه سامانه‌های پساب و فاضلاب و آب شهری و روستایی (که در زیرفصل عمران شهری هستند) می‌شود.

از مهم‌ترین عملکردهای سال‌های برنامه چهارم در بخش آب می‌توان به: تنظیم 3629میلیون مترمکعب آب از طریق احداث سدهای مخزنی، احداث شبکه‌های آبیاری زهکشی اصلی در سطح 213 هزار هکتار از اراضی و انتقال 1345 میلیون متر مکعب آب برای مصارف شرب و بهداشتی و صنعتی اشاره کرد.

تحلیل عملکرد شاخص‌های کلیدی بخش آب

1- تأمین و عرضه آب: در نخستین سال برنامه چهارم، در قانون بودجه سال 1384 کل کشور به‌منظور توجه و تأکید بر یکپارچگی و پیوستگی طرح‌های تأمین آب و سامانه انتقال نسبت به تجمیع برنامه‌های توسعه منابع آب در حوزه‌های آبریز، آب‌رسانی به شهرها و صنایع و مطالعه توسعه منابع آب و ایجاد برنامه جدید تحت عنوان برنامه تأمین و عرضه آب اقدام شد.

در این برنامه، طی سال‌های 1387-1384 با بهره‌برداری از سدهای مخزنی به ظرفیت آب تنظیمی پشت سدها به ترتیب معادل 578، 752، 889 و 60 میلیون متر مکعب افزوده شده است. درصد تحقق این شاخص در سه سال اول برنامه چهارم به ترتیب 32، 47 و 68 درصد است. احداث شبکه‌های آبیاری و زهکشی در سال‌های 1387-1384 به ترتیب بالغ بر 4/47، 2/36، 3/37 و 61 هزار هکتار بوده که نشان‌دهنده درصد تحققی معادل 28، 15، 17 و 28 درصد است.

در چهار سال اول برنامه چهارم، با اجرای آب‌رسانی به شهرهای کشور به ترتیب درمجموع به‌ میزان 358، 397، 343 و 247 میلیون مترمکعب آب جدید برای مصارف شرب و بهداشتی و صنعتی تأمین شده و انتقال یافته است. به این ترتیب در سال‌های یادشده حدود 52، 68، 38 درصد بیشتر از هدف برنامه و 96 درصد هدف برنامه تأمین شده است.

2- توسعه منابع آب در حوزه‌های آبریز رودخانه‌های مرزی و مشترک: طی سال‌های 1387-1384 با بهره‌برداری از سدهای مخزنی مرزی به ظرفیت آب تنظیمی پشت سدها درمجموع معادل 5/1350میلیون متر مکعب افزوده شده و عملیات اجرایی 6/30 هزار هکتار شبکه‌های آبیاری و زهکشی خاتمه یافته و به بهره‌برداری رسیده است. درصد تحقق این شاخص در چهار سال اول برنامه چهارم، برای ظرفیت آب تنظیمی سدهای مرزی، به ترتیب 18، 43 و 2 درصد و در سال 1387 در حدود 339 درصد بیشتر از هدف برنامه بوده است. همچنین در شبکه‌های آبیاری و زهکشی در سال‌های یادشده به ترتیب حدود 19 درصد بیشتر از هدف برنامه، 37، 20 و 17 درصد هدف برنامه تأمین شده است.

3- برنامه بهبود بهره‌برداری و حفاظت از منابع آب: عملکرد این برنامه در تغذیه مصنوعی از 425 میلیون متر مکعب در سال 1383 به حدود 562 میلیون متر مکعب در سال 1387 افزایش داشته است. به عبارت دیگر، در چهار سال اول برنامه چهارم، افت آبخوان‌های آبرفتی و تثبیت آنها درمجموع به میزان 137 میلیون متر مکعب جبران شده است. همچنین طی سال‌های 1387-1384 از طریق خرید و انسداد چاه‌های کشاورزی و غیرمجاز، افت آبخوان‌ها و برداشت از سفره‌های دشت‌های ممنوعه و بحرانی به میزان 1632 میلیون متر مکعب جبران شد.

4- برنامه مهندسی رودخانه‌ها و سواحل: در سال‌های 1387-1384 به ترتیب حدود 33، 72، 7/108 و 6/150 کیلومتر ساماندهی رودخانه برای کاهش اثرهای سیلاب‌ها و طغیان رودخانه‌ها صورت گرفته که به ترتیب حدود 11، 141، 172 و 201 درصد بیشتر از هدف برنامه تأمین شده است. همچنین طی این دوره در مجموع، 8606 کیلومتر اجرای تعیین بستر و حریم رودخانه صورت گرفته که به ترتیب حدود 3 درصد بیشتر از هدف برنامه، 96 درصد از هدف برنامه، 7 درصد بیشتر از هدف برنامه و 83 درصد از هدف برنامه محقق شده است.

5- طرح‌های کوچک تأمین آب: طی دوره 1387-1384 درصد تحقق این برنامه در طرح‌های توسعه به ترتیب حدود 79، 97، 57 و 45 درصد از هدف برنامه و در طرح‌های بهبود به ترتیب حدود 99 درصد هدف برنامه، 92 درصد بیشتر از هدف برنامه، 93 درصد هدف برنامه و 79 درصد هدف برنامه تأمین شده است.

در چهار سال اول برنامه چهارم، افزایش برداشت آب از رژیم طبیعی و جریان پایه طبیعی رودخانه‌ها از طریق احداث سدهای انحرافی، ایستگاه‌های پمپاژ مستقل از سدهای مخزنی و انتقال آب درمجموع به میزان 43 میلیون متر مکعب است.

تحلیل عملکرد شاخص‌های کلیدی بخش آب و فاضلاب

متغیرهای مورد بررسی در این بخش مربوط به مبحث آب و فاضلاب شهری و روستایی است. از مهم‌ترین متغیرهای بخش آب شهری و روستایی می‌توان به شاخص جمعیت تحت پوشش شبکه آب اشاره کرد که عملکرد آن طی چهار سال اول برنامه چهارم به ترتیب در بخش شهری به میزان 98، 2/98، 4/98 و 8/98 درصد و در بخش روستایی در حدود 65، 68، 71 و 5/73 درصد بوده است.

در سال‌های 1387 - 1384عملکرد تعداد انشعاب‌های واگذار شده در شهرها و روستاها در مجموع به ترتیب به میزان 1571 و 1085 هزار فقره بوده که در چهار سال اول برنامه چهارم، تحقق این دو شاخص نسبت به هدف برنامه بالاتر است.

در بخش آب شهری می‌توان به دو شاخص احداث و توسعه شبکه آب شهری و اصلاح و بازسازی آن اشاره کرد. در سال‌های 1387-1384 در مجموع 9300 کیلومتر شبکه احداث و 6/12 هزار کیلومتر شبکه آب اصلاح و بازسازی شده است. همچنین طی این دوره، در مجموع مخازن ذخیره آب شهری 1925 هزار متر مکعب توسعه یافته که به ترتیب حدود 9/89، 1/92 و 8/81 درصد هدف برنامه و 2/39 درصد بیشتر از هدف برنامه، تأمین شده است.

در بخش فاضلاب نیز در سال‌های 1387-1384، عملکرد تعداد انشعاب‌های واگذار شده در شهرها و روستاها درمجموع به ترتیب به میزان 930 و 8/4 هزار فقره بوده است. درصد جمعیت تحت پوشش شبکه فاضلاب در سال‌های 1387-1384 به ترتیب در بخش شهری به میزان 26، 28، 6/29 و 5/31 درصد و در بخش روستایی حدود 1/0، 1/0، 1/0 و 2/0 درصد است.

تصویر کلان بودجه بخش آب و آب و فاضلاب در برنامه چهارم توسعه

مجموع اعتبارات عمرانی فصل منابع آب (ملی و ملی – استانی) طی چهار سال اول برنامه چهارم به قیمت جاری بالغ بر 72175 میلیارد ریال بوده است. طی دوره 1387-1383 اعتبارات عمرانی فصل منابع آب از 2/12244 میلیارد ریال در سال 1383 به 26127 میلیارد ریال در سال 1387 افزایش یافته و نرخ رشد متوسط اعتبارات در این دوره 12 درصد در سال بوده است.

در سال‌های 1387-1383 مجموع اعتبارات عمرانی دو برنامه سامانه‌های پساب و فاضلاب و آب شهری و روستایی (ملی و ملی – استانی) که در زیر فصل عمران شهری هستند، 11565 میلیارد ریال بوده است. در چهار سال اول برنامه چهارم نرخ رشد متوسط اعتبارات در این دو برنامه حدود 6/23 درصد در سال بوده است.

پیشنهادهای لازم برای بهبود عملکرد شاخص‌های مرتبط با بخش

- تسریع در تدوین و ارایه نظام مناسب تخصیص آب کشور.

- پی‌گیری برای تحقق مفاد بندهای «الف» و «ب» ماده 17 قانون برنامه چهارم در جهت افزایش بهره‌وری آب و ایجاد تعادل بین تغذیه و برداشت سفره‌های آب زیرزمینی در دشت‌های با تراز منفی.

- تسریع در شکل‌گیری تشکل‌های آب‌بران با تأکید بر انجام مطالعات اجتماعی همه‌جانبه نگر در زمینه بهبود روندها و تحقق کامل اهداف کمی برنامه مرتبط با بخش.

- توجه بیشتر به تدابیر و اقدام‌های غیرسازه‌ای.

- جلب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در اجرای طرح‌های آب با توجه به تکیه بیش از حد به منابع مالی عمومی و محدودیت این منابع.

- هماهنگی بین مدیریت شهری و دستگاه‌های اجرایی مسؤول خدمات‌رسانی شهری و ایجاد تأسیسات شهری.

- تقویت مدیریت برخی شرکت‌های آب و فاضلاب استانی در بهره‌گیری از منابع فنی، مالی و انسانی موجود.

بخش برق

بررسی عملکرد متغیرهای اصلی بخش برق در برنامه چهارم توسعه

عملکرد بخش برق براساس متغیرهای اصلی آن، که در سند توسعه بخشی برق و انرژی‌های نو تحت دو عنوان اهداف کمی و سرمایه‌گذاری بخش مشخص شده، به شرح زیر است:

1- اهداف کمی بخش

ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور از 37300 مگاوات در سال 1383 به 47896 مگاوات در سال 1386 رسیده است. نرخ رشد این شاخص در سه سال 1386-1384 به‌طور متوسط، سالانه برابر با 7/8 درصد بوده است. در هر سه سال مورد بحث، اهداف برنامه به‌طور کامل محقق شده و عملکرد حتی بیشتر از آن بوده است.

در خصوص میانگین قدرت عملی نیروگاه‌های کل کشور، عملکرد در تمام سال‌ها بیشتر از اهداف برنامه بوده است. اگرچه اهداف مربوط به ظرفیت عملی نیروگاه‌های غیردولتی محقق نشده اما برای جبران این نقیصه، ظرفیت عملی نیروگاه‌های دولتی بیش از اهداف موردنظر محقق شده است.

- ظرفیت عملی نیروگاه‌های حرارتی از 29167 مگاوات سال 1383 به حدود 37446 مگاوات در سال 1386 رسیده است. عملکرد نرخ رشد ظرفیت عملی کل نیروگاه‌های حرارتی در تمام سال‌ها بیشتر از هدف بوده است. این در حالی است که اهداف برنامه در خصوص ظرفیت عملی نیروگاه‌های غیردولتی محقق نشده است.

- ظرفیت عملی نیروگاه‌های آبی از 4609 مگاوات سال 1383 به حدود 7074 مگاوات در سال 1386 رسیده است. میزان تحقق اهداف برنامه در این بخش طی سال‌های 1386-1384 به ترتیب 5/100، 6/98 و 1/96 درصد بوده است.

- ظرفیت عملی نیروگاه‌های تجدیدپذیر از 25 مگاوات سال 1383 به حدود 74 مگاوات در 9 ماهه اول سال 1387 افزایش یافته است. میزان تحقق اهداف برنامه در سال‌های مزبور بسیار کم بوده است. اگرچه نرخ رشد سالانه این بخش طی سال‌های برنامه به‌طور متوسط 4/35 درصد در سال بوده اما همچنان از نرخ رشد هدف یعنی 4/45 درصد، کمتر است.

- تولید انرژی برق طی سال‌های مورد بحث به ترتیب به میزان 1/178، 5/192 و 204 میلیارد کیلووات ساعت بوده که نسبت به هدف برنامه به ترتیب 8/101، 5/101 و 1/99 درصد تحقق نشان می‌دهد. می‌توان گفت اهداف این شاخص به‌طور کامل محقق شده است.

- میزان مصرف برق در سه سال اول برنامه به ترتیب 9/132، 6/144 و 8/152 میلیارد کیلووات ساعت بوده است که نسبت به هدف برنامه به ترتیب 3/97، 2/97 و 3/94 درصد تحقق نشان می‌دهد.

- حداکثر نیاز مصرف از 29267 مگاوات سال 1383 به 37251 مگاوات در 9 ماهه اول سال 1387 رسیدکه نسبت به هدف برنامه به ترتیب 5/102، 2/100، 3/94 و 4/92 درصد تحقق را نشان می‌دهد.

- مدت خاموشی در سال‌های 1384 تا 1386 به ترتیب 46/2، 5/3 و 45/2 دقیقه در شبانه‌روز به ازای هر مشترک بوده و بدین ترتیب تنها در سال 1385 بیش از مقدار هدف بوده است.

- براساس اهداف کمی برنامه قرار بوده که قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق از 9/153 ریال در سال پایه 1383 به 7/137 ریال در سال پایان برنامه کاهش یابد.

- در سال 1383 کشور دارای 10 واحد آزمایشگاه ملی صرفه‌جویی انرژی بوده که این تعداد در سال 1386 به 15 واحد رسیده و 4 واحد کمتر از مقدار هدف بوده است.

- در مبحث تدوین استانداردهای تجهیزات و فرآیندهای انرژی‌بر نیز، تا سال 1383 تعداد 14 فقره استاندارد تدوین شده بود که این میزان تا سال 1386 به 35 فقره افزایش یافته است. رشد این شاخص در سه سال 1386-1384 به‌طور متوسط سالانه برابر با 7/35 درصد بوده که بیش از هدف 18 درصدی آن است.

2- سرمایه‌گذاری بخش

حجم سرمایه‌گذاری صنعت برق از محل درآمدهای عمومی طی سه سال اول برنامه چهارم توسعه با روند نزولی مواجه شده و از 12999 میلیارد ریال در سال 1384 به 3658 میلیارد ریال در سال 1386 کاهش یافته است که نسبت به سال پایه، کاهشی برابر با 42/0 درصد را در سال نشان می‌دهد. البته نسبت به سال اول برنامه (1384) میزان کاهش چشمگیرتر بوده و معادل 95/46 درصد در سال برآورد می‌شود. سهم کمک از محل درآمدهای عمومی در کل سرمایه‌گذاری صنعت برق در سال‌های 1384، 1385 و 1386 به ترتیب برابر با 10/38 ، 86/21 و 61/10 درصد و در سال پایه 1383 برابر با 70/17 درصد بوده است. حجم کل عملکرد سرمایه‌گذاری از محل درآمدهای عمومی در طول سه سال برنامه چهارم توسعه، برابر با 21323 میلیارد ریال بوده که با توجه به مجموع هدف‌گذاری‌های این شاخص در سه سال برنامه که برابر با 54357 میلیارد ریال برآورد شده است، میزان تحققی معادل 39 درصد را نشان می‌دهد.

همچنین حجم سرمایه‌گذاری صنعت برق از محل شرکت‌های دولتی وزارت نیرو (منابع داخلی) از 17221 میلیارد ریال در سال 1384 به 28547 میلیارد ریال در سال 1386 افزایش یافته است که نسبت به سال پایه، رشد متوسط سالانه‌ای برابر با 89/10 درصد و نسبت به سال 1384 نیز رشد متوسط سالانه‌ای معادل 75/28 درصد را نشان می‌دهد. سهم این نوع سرمایه‌گذاری از کل سرمایه‌گذاری‌ها نیز از 96/84 درصد در سال پایه، به 83/82 درصد در سال 1386 کاهش یافته است. این سهم در سال‌های 1384 و 1385 و حتی در سال 1386 به حدود 321 درصد رسیده است.

همچنین، سرمایه‌گذاری صنعت برق توسط بخش غیردولتی به‌طور عمده از برنامه چهارم و با 3896 میلیارد ریال در سال 1384 شروع شده و نسبت به هدف‌گذاری برنامه در این سال، با تحقق کامل اهداف مواجه بوده است اما در سال بعدی یعنی سال 1385، میزان سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی کاهش چشمگیری داشته و نتوانسته اهداف برنامه را تحقق بخشد به‌طوری که در این سال میزان تحقق این شاخص به 45 درصد کاهش یافته است اما در سال 1386 دوباره این شاخص با افزایش روبه‌رو بوده و توانسته هدف‌گذاری‌ برنامه را به‌طور کامل تحقق بخشد. میزان تحقق اهداف برنامه در خصوص سرمایه‌گذاری غیردولتی در این سال 53/106 درصد بوده است. در مجموع در سه سال اول برنامه، بخش غیردولتی در صنعت برق کشور معادل 13441 میلیارد ریال سرمایه‌گذاری کرده که با توجه به مجموع هدف‌گذاری 16964 میلیارد ریالی برنامه در این سال، تحققی معادل 2/79 درصد را به ارمغان آورده است. این در حالی است که ظرفیت اسمی واحدهای تولید برق ایجاد شده توسط این بخش در کشور در سه سال یادشده به ترتیب 795 ، 687 و 1265 مگاوات بوده که حاکی از افزایش ظرفیت نیروگاهی توسط این بخش است.

در نهایت، حجم کل سرمایه‌گذاری صنعت برق از منابع مختلف از 24639 میلیارد ریال در سال پایه با متوسط رشد سالانه 84/11 درصدی به 34465 میلیارد ریال در سال 1386 رسیده است. طی سال‌های ابتدایی برنامه، سال 1384 با 104 درصد و سال 1385 با 59 درصد تحقق به ترتیب بهترین و بدترین سال عملکرد این شاخص نسبت به هدف‌گذاری‌ها محسوب می‌شوند. در سال 1386 نیز این شاخص با درصد تحقق 95 درصدی مواجه شده است. همچنین مجموع سرمایه‌گذاری کل صنعت برق طی سه سال اول برنامه 88282 میلیارد ریال برآورد شده که نسبت به هدف‌گذاری 103595 میلیارد ریالی طی این سه سال، تحققی بیش از 85 درصد را نشان می‌دهد.

منابع بخش آب و آب و فاضلاب:

1- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (سابق)– قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1388-1384)، مصوب 11/6/1383.

2- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (سابق)- اسناد توسعه بخشی – امور تولیدی- جلد چهارم- سند ملی توسعه بخش آب – 1385.

3- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (سابق) – گزارش اقتصادی سال 1384 و نظارت بر عملکرد سال اول برنامه چهارم توسعه – 1385.

4- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (سابق) – گزارش اقتصادی سال 1385 و نظارت بر عملکرد دو سال اول برنامه چهارم توسعه – 1386.

5- معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهوری – گزارش اقتصادی سال 1386 و نظارت بر عملکرد سه سال اول برنامه چهارم توسعه – 1388.

6- قوانین بودجه سال‌های 1384 تا 1388 کل کشور.

7- وزارت نیرو- پیش‌نویس گزارش بسته مدیریت منابع آب در برنامه پنجم توسعه – 1388.