یادداشت

برنامه چهارم و توسعه مبتنی بر دانایی

محور اصلی برنامه چهارم توسعه، مبتنی بر دانایی بود و از این رو، به مقوله علم و فناوری توجه ویژه شده بود.

در برنامه چهارم توسعه به تمام ابزارهای افقی لازم برای توسعه علمی توجه شده و به بخش تولید علم و فناوری اختیارات قابل توجه و چشمگیری داده شده است. حتی هدف از توسعه علم و فناوری در قانون برنامه چهارم توسعه، به وضوح تولید ارزش‌افزوده بیان شده است. در احکام  این برنامه تلاش شده که همه محاسن یک جا جمع شود.

به‌طور قطع یکی از نقاط قوت برنامه چهارم توسعه در حوزه علم و فناوری، طرح مسأله نظام ملی نوآوری در ماده 46  قانون برنامه بود، نظام ملی نوآوری توجه یکپارچه به زنجیره علم تا ثروت را به‌صورت یک سامانه مدنظر قرار می‌دهد اما به‌رغم این احکام متعالی و با وجود فصلی به نام توسعه مبتنی بر دانایی که احکام بخش علم و فناوری را در خود داشت، به تقریب در همه فصل‌های دیگر نیز در حکم‌هایی موضوع‌های مرتبط با توسعه علمی و فناوری (آن فصل) به‌طور جداگانه مورد تأکید قرار گرفته بود. از این جهت، برنامه ساختار منسجم و یکپارچه‌ای در حوزه علم نداشت. فقدان یکپارچگی و همچنین عدم توجه به ایجاد ساختار یکپارچه برای راهبری اجرا یا نظارت بر اجرای احکام مرتبط با علم و فناوری در کنار پیش‌بینی ابزارهای قانونی متعدد و غیرمنسجم حمایتی و تسهیلاتی از پژوهش و فناوری، بزرگ‌ترین ضعف قانون برنامه چهارم بود که مانع از تحقق انتظارات این برنامه از جمله طراحی و پیاده‌سازی نظام ملی نوآوری شد. یادآوری می‌شود که تمام دستگاه‌های اجرایی بر طراحی و پیاده‌سازی این نظام تأکید داشتند.

هر چند نتایج مطالعات و ارزیابی‌ها از اجرایی شدن همه احکام خبر می‌دهد اما ناهماهنگی موجود بین فصول مختلف برنامه با فصل علم و فناوری مانع از هم جهت، شدن برنامه‌های اجرایی شد و در نتیجه پاره‌ای از جهات، یکدیگر را خنثی کردند.

رییس‌جمهوری برای رفع این مشکل اساسی و  ایجاد نگرش یکپارچه به زنجیره علم تا ثروت، معاونت علمی و فناوری رییس‌جمهوری را تأسیس کرد، این معاونت در مدت‌‌کوتاه فعالیت خود هم‌افزایی‌های قابل توجهی در نظام علم و فناوری کشور داشته است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز با طرح تدوین نقشه جامع علمی، خواستار این یکپارچگی و هماهنگ‌سازی ساختار علمی و فناوری در افق چشم‌انداز شدند. هدف اصلی نقشه جامع علمی، تعیین اولویت‌های راهبردی برای توسعه علمی و در نتیجه استفاده از ابزارهای عمودی و همچنین رفع نقص عدم انسجام ساختار علمی کشور است.

* مدیر کل دفتر الگوی اسلامی- ایرانی توسعه