وضعيت اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي استان خراسان‌جنوبي در سال‌هاي 1387-1384

معاونت برنامه‌ريزي استانداري خراسان‌جنوبي

اشاره: براساس نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسکن استان خراسان‌جنوبي در سال 1385، جمعيت استان در اين سال معادل 636420 نفر بوده که نزديک به يک درصد از جمعيت کشور را به خود اختصاص داده است. نرخ رشد جمعيت استان طي سال‌هاي 1385-1375، معادل 82/1 درصد بوده که از متوسط نرخ رشد جمعيت کشور بيشتر است.

 بررسي نرخ رشد جمعيت استان به تفکيک مناطق شهري و روستايي، بيان‌کننده اين بوده که در فاصله دو سرشماري سال‌هاي 1375 و 1385، جمعيت شهري و روستايي استان به ترتيب 84/3 درصد افزايش و 16/0 درصد کاهش داشته، افزايش محدوده‌هاي شهري و تبديل مناطق روستايي به شهر در کنار پديده مهاجرت از دلايل عمده رشد جمعيت شهري در اين دوره زماني بوده است (جدول شماره يک).

از کل جمعيت استان در سال 1385، 326695 نفر در مناطق شهري و بقيه، يعني 308305 نفر در روستاها زندگي مي‌کرده‌اند؛ به عبارت ديگر، حدود 51 درصد از جمعيت استان در اين سال شهرنشين بوده‌اند که اين نسبت در سال 1375 معادل 41 درصد بوده است. از اين رو، مي‌توان اذعان داشت که مقتضيات و تحولات اقتصادي و اجتماعي استان در 10 سال اخير، تحرک جمعيت را به‌طور عمده از طريق جابه‌جايي‌هاي جمعيتي در جهت شهرنشيني سوق داده به نحوي که تحت تأثير شرايط ويژه اقليمي و اقتصادي حاکم بر استان، گرايش به شهرنشيني سرعت بيشتري نسبت به متوسط کشور داشته است. به موازات افزايش جمعيت شهري از جمعيت روستايي استان کاسته و نرخ رشد آن در اين دوره زماني کند شده است. براساس اين، نسبت جمعيت شهري به روستايي استان در سال 1375، 70 درصد بوده که به 106 درصد در سال 1385 رسيده است.

شاخص‌هاي کلان اقتصادي

نيروي کار

بررسي اطلاعات سرشماري عمومي نفوس و مسکن سال 1385 نشان  مي‌دهد که جمعيت بالقوه فعال استان (64-15 ساله) در اين سال، 211764 نفر بوده است. مطالعه ترکيب جمعيت فعال به تفکيک گروه‌هاي مختلف سني نشان‌دهنده بالاتر بودن سهم جمعيت 44-20 ساله (67 درصد)، از کل جمعيت واقع در سن کار استان بوده، از اين رو، مي‌توان نتيجه گرفت که نيروي کار منطقه از جواني و قدرت تحرک بالايي برخوردار است.

براساس اطلاعات سرشماري عمومي نفوس و مسکن استان در سال 1385، 4/28 درصد از جمعيت فعال استان را گروه سني 34-25 ساله تشکيل مي‌دهند که وقتي با گروه‌هاي سني مجاور 24-20 ساله و 39 - 35 ساله جمع مي‌شوند، حدود 60 درصد جمعيت فعال خواهد شد.

بررسي اطلاعات طرح آمارگيري از هزينه و درآمد خانوار نشان‌دهنده اين است که نرخ مشارکت اقتصادي استان طي سال‌هاي 1387-1384 در نوسان بوده و به پايين‌ترين نرخ در سال 1387 رسيده است. وجود خشکسالي‌هاي متعدد در استان در اين فاصله زماني و کاهش فعاليت‌هاي کشاورزي منجر به خروج بخشي از جمعيت فعال به‌ويژه زنان از بازار نيروي کار شده است.

در سال 1384، حدود 7/35 درصد از جمعيت شاغل 10 ساله و بيشتر استان در بخش کشاورزي، 3/30 درصد در بخش صنعت و 9/33 درصد در بخش خدمات متمرکز بوده‌اند اين درصدها در طول زمان و بعد از چهار سال دستخوش تغيير شده است به نحوي که در سال 1387، درصدهاي يادشده براي بخش کشاورزي 7/30 درصد، صنعت و معدن 8/33 درصد و خدمات 4/35 درصد بوده، اين بدان معنا است که طي دوره زماني 1387-1384، درصد اشتغال در بخش کشاورزي 5 درصد کاهش يافته، روندي که در وهله اول در دستيابي به توسعه اقتصادي مطلوب به نظر مي‌رسد اما نگاهي دقيق‌تر به اطلاعات مزبور نشان مي‌دهد که تمام اين شاغلان جذب فعاليت‌هاي توليدي استان نشده‌اند، از اين رو، مي‌توان اذعان داشت که تغيير و تحولات در بافت اقتصادي و اجتماعي استان در دوره زماني مزبور منجر به حرکت جمعيت به ساير بخش‌هاي اقتصادي از جمله بخش خدمات که درآمدزايي بالاتري داشته، شده است. کم بازده بودن فعاليت‌هاي کشاورزي به دليل بهره‌وري پايين منابع توليد در اين بخش در کنار مهاجر‌فرست بودن مناطق روستايي به دليل خشکسالي‌هاي متعدد استان از عوامل عمده تحرک جمعيت از بخش کشاورزي به ساير بخش‌هاي اقتصادي استان بوده است.

نرخ بيکاري استان در سال 1384، 16 درصد بوده که با 9/5 درصد کاهش به 1/10 درصد در سال 1387 رسيده است. طي دوره زماني مزبور نرخ بيکاري زنان 5/2 درصد افزايش و نرخ بيکاري مردان 3/0 درصد کاهش يافته است. با توجه به افزايش 4/0 درصدي نرخ مشارکت اقتصادي مردان، اطلاعات موجود نشان‌دهنده امکان اشتغال بيشتر مردان نسبت به زنان در اين فاصله زماني بوده است. کاهش سهم شاغلان بخش کشاورزي که بيشتر اشتغال زنان در اين بخش و نواحي روستايي استان بوده، در افزايش نرخ بيکاري زنان در اين دوره زماني مؤثر بوده است.

درآمدهاي مالياتي

از مجموع 413150 ميليون ريال عملکرد درآمدهاي استان در سال 1387، 349760 ميليون ريال سهم درآمدهاي مالياتي بوده است. مقايسه عملکرد درآمدهاي مالياتي نسبت به مصوب آن نشان مي‌دهد که بيش از 105 درصد درآمدهاي مالياتي استان در سال 1387 وصول شده و بيان‌کننده اين بوده که عملکرد درآمدهاي مالياتي به ميزان 19238 ميليون ريال نسبت به مصوب آن مازاد وصولي داشته است.

بررسي ترکيب درآمدهاي مستقيم مالياتي که شامل ماليات بر شرکت‌ها، ماليات بر درآمد و ماليات بر ثروت است، نشان مي‌دهد که نزديک به 34 درصد از اين درآمدها از محل ماليات بر شرکت‌ها، 7/62 درصد از محل ماليات بر درآمد و 3 درصد از محل ماليات بر ثروت و دارايي تأمين شده است. بررسي نسبت عملکرد به مصوب درآمدهاي مزبور نشان مي‌دهد که بيش از 108 درصد اين درآمدها در سال 1387 محقق شده و مقدار اين شاخص براي سال 1384، معادل 162 درصد بوده است.

ارزيابي درآمدهاي مستقيم مالياتي به تفکيک رديف‌هاي درآمدي نشان مي‌دهد در بخش ماليات بر درآمد، «رديف درآمدي ماليات حقوق کارکنان بخش عمومي» با 97906 ميليون ريال، در بخش ماليات بر ثروت و دارايي، رديف درآمدي «حق تمبر و اوراق بهادار» با 4333 ميليون ريال وصولي و در بخش ماليات بر شرکت‌ها، «رديف درآمدي ماليات اشخاص حقوقي غيردولتي» که تنها رديف درآمدي اين بخش است، بالاترين سهم از ترکيب درآمدهاي مالياتي يادشده را به خود اختصاص داده‌اند. شايان ذکر است که تمام رديف‌هاي درآمدي مزبور از مازاد وصولي نسبت به درآمد مصوب برخوردار بوده‌اند.

نسبت عملکرد درآمدهاي مستقيم مالياتي به کل درآمدهاي مالياتي استان در اين سال معادل 86 درصد بوده که نشان مي‌دهد درآمدهاي مستقيم مالياتي به تنهايي 86 درصد از کل وصولي درآمدهاي مالياتي استان در سال 1387 را تأمين کرده است. مقدار اين شاخص در سال 1384، معادل 70 درصد بوده که بيان‌کننده افزايش سهم درآمدهاي مستقيم مالياتي در ترکيب درآمدهاي مالياتي استان است.

عملکرد درآمدهاي مالياتي غيرمستقيم استان که شامل 8 رديف درآمدي «ماليات بر فروش فرآورده‌هاي نفتي»، «ماليات بر فروش سيگار»، «ماليات بر نقل و انتقالات اتومبيل»، «ماليات شماره‌گذاري خودرو»، «ماليات اشتراک تلفن‌هاي خودکار»، «ماليات بر نوشابه‌هاي غيرالکلي»، «عوارض خروج مسافر از کشور» و «دو درصد ماليات بر ساير کالاها» است، معادل 45533 ميليون ريال بوده که نسبت به رقم مصوب آن 2867 ميليون ريال کسري وصولي داشته است. از بين رديف‌هاي درآمدي يادشده «ماليات بر فروش فرآورده‌هاي نفتي» و «دو درصد ماليات ساير کالاها»، در مجموع بيش از 78 درصد از وصولي درآمدهاي غيرمالياتي استان را در سال 1387، به خود اختصاص داده است. يادآوري مي‌شود که سهم درآمدهاي غيرمستقيم مالياتي از کل درآمدهاي مالياتي استان در اين سال معادل 13 درصد و مقدار اين شاخص در سال 1384، معادل 29 درصد بوده است.

امور اجتماعي و فرهنگي

1- آموزش و پرورش

تعداد دانش‌آموزان استان در سال تحصيلي 1388-1387، 139120 نفر بوده که نسبت به سال تحصيلي 1385-1384، سالانه به‌طور متوسط 8/0 درصد رشد داشته است.

بررسي توزيع دانش‌آموزان به تفکيک مقاطع مختلف تحصيلي بيان‌کننده اين است که بالاترين جمعيت دانش‌آموزان در سال تحصيلي 1388-1387، متعلق به مقطع ابتدايي بوده به نحوي که دانش‌آموزان اين مقطع سهمي معادل 43 درصد جمعيت دانش‌آموزان استان را در اين سال به خود اختصاص داده‌اند.

از مجموع دانش‌آموزان استان در سال تحصيلي 1388-1387، 52 درصد پسر و 48 درصد دختر بوده‌اند. مقايسه سهم دانش‌آموزان دختر و پسر در اين سال، با سال تحصيلي 1385-1384 نشان‌دهنده اين بوده که طي دوره زماني مزبور سهم دانش‌آموزان پسر معادل يک درصد کاهش يافته است.

شاخص ضريب پوشش تحصيلي ظاهري (نرخ ثبت‌نام ناخالص) در هر يک از مقاطع سه‌گانه آموزشي در سال تحصيلي 1388-1387، 5/98 درصد (مقطع ابتدايي)، 1/97 درصد (مقطع راهنمايي) و 3/81 درصد (مقطع متوسطه نظري) بوده که نسبت به سال تحصيلي 1385-1384 در تمام مقاطع تحصيلي افزايش پيدا کرده است. توسعه کلاس‌هاي درس در مناطق محروم، تلاش در جهت ارتقاي سطح آگاهي والدين براي تحصيل فرزندانشان و همچنين تشکيل و حفظ کلاس‌هاي چندپايه در روستاهاي کم جمعيت و توسعه مدارس شبانه‌روزي در افزايش پوشش تحصيلي استان در اين دوره تأثيرگذار بوده است.

يادآوري مي‌شود، نسبت دانش‌آموز به معلم در فاصله سال‌هاي 1387-1384 از 15 به 7/16 نفر دانش‌آموز به ازاي هر معلم افزايش داشته است.

براساس اطلاعات به دست آمده از سرشماري عمومي نفوس و مسکن در سال 1385، از مجموع 567481 نفر جمعيت 6 ساله و بالاتر استان در اين سال، 460277 نفر (81 درصد) باسواد بوده‌اند که نسبت به نتايج سرشماري سال 1375 نرخ باسوادي استان معادل 7 درصد افزايش داشته است. بررسي ترکيب جمعيت باسواد استان برحسب نحوه سکونت بيان‌کننده اين است که از کل جمعيت باسواد استان در سال 1385، 57 درصد در مناطق شهري و 43 درصد در مناطق روستايي سکونت داشته‌اند.

2- آموزش عالي

در سال تحصيلي 1388-1387، در مجموع 28083 دانشجو در مراکز آموزش عالي استان به تحصيل اشتغال داشته‌اند. شاخص تعداد دانشجو به ازاي هر هزار نفر جمعيت استان در سال تحصيلي مزبور 42 نفر بوده که نسبت به سال تحصيلي 1385-1384، 5/2 درصد افزايش داشته است. از کل دانشجويان شاغل به تحصيل استان در سال 1388-1387، 66 درصد در مراکز آموزش‌عالي دولتي و 34 درصد در مراکز آموزش‌عالي غيردولتي مشغول به تحصيل بوده‌اند.

يکي از شاخص‌هايي که به‌طور معمول براي ارزيابي عملکرد آموزش عالي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، شاخص نسبت دانشجو به هيأت علمي است. اين شاخص در دانشگاه‌هاي دولتي استان در سال تحصيلي 1388-1387، 8 دانشجو به ازاي هر عضو هيأت علمي بوده که نسبت به سال تحصيلي 1385-1384، 11 درصد کاهش داشته است. مقدار اين شاخص براي دانشگاه‌هاي غيردولتي استان 21 بوده که نسبت به سال 1384، 10 درصد افزايش داشته است، از اين رو، جذب اعضاي هيأت علمي در دانشگاه‌هاي غيردولتي با توجه به ظرفيت پذيرش بيشتر آنان نسبت به مراکز دولتي از اهميت بيشتري برخوردار است.

3- بهداشت و درمان

در سال 1387، در مجموع 283 خانه بهداشت فعال روستايي در استان فعاليت داشتند که نسبت به سال 1384 سالانه به‌طور متوسط 8/3 درصد رشد داشته است. براساس اين، شاخص تعداد خانه‌هاي بهداشت فعال به ازاي هر 100 هزار نفر جمعيت روستايي استان طي سال‌هاي 1387-1384، معادل 6/6 درصد رشد يافته است.

تعداد مؤسسه‌ها و مراکز درماني فعال استان در سال 1387، 8 واحد با 712 تخت بوده که نسبت به سال 1384 به لحاظ تعداد واحد و تخت به ترتيب 14 و 5/22 درصد رشد داشته است. همچنين اطلاعات مزبور نشان مي‌دهد ضريب اشغال تخت استان در سال 1387، 7/74 درصد بوده که نسبت به سال قبل 8/4 درصد افزايش داشته است.

شاخص سرانه پزشک عمومي به ازاي 100 هزار نفر جمعيت استان معادل 32 نفر بوده که نسبت به سال 1384 سالانه به‌طور متوسط 5/26 درصد رشد داشته همچنين اطلاعات موجود بيان‌کننده افزايش سرانه پزشکان متخصص از 2/14 در سال 1384 به 2/16 نفر در سال 1387 است.

تعداد آزمايشگاه‌هاي استان در سال 1384، 22 واحد بوده که با رشدي معادل 163 درصد به 58 واحد در سال 1387 افزايش يافته است. شاخص نسبت جمعيت به آزمايشگاه طي سال‌هاي 1387-1384، معادل 19 درصد کاهش داشته که بيان‌کننده بهبود دسترسي جمعيت به آزمايشگاه است.

4- رفاه و تأمين اجتماعي

شاخص نسبت بيمه‌شدگان اصلي تحت پوشش سازمان تأمين اجتماعي در 100 هزار نفر جمعيت استان در سال 1384، 6601 نفر بوده که با 45 درصد افزايش به 9578 نفر در سال 1387 رسيده است. الزام دولت به استقرار نظام جامع تأمين اجتماعي در برنامه چهارم توسعه به‌منظور افزايش پوشش بيمه‌هاي اجتماعي به‌ويژه در مناطق روستايي و عشايري و شاغلان شهري در افزايش ضريب نفوذ بيمه‌اي استان تأثيرگذار بوده است.

5- فرهنگ و هنر

در سال 1387، تعداد 31 باب کتابخانه در استان فعال بودند که نسبت به سال 1384، 41 درصد افزايش داشته است. شاخص تعداد کتابخانه‌هاي عمومي به ازاي 100 هزار نفر جمعيت استان از 7/3 در سال 1384 به 7/4 باب کتابخانه در سال 1387 افزايش يافته که بيان‌کننده افزايش دسترسي جمعيت به فضاي کتابخانه‌اي موجود در استان است.

تعداد اعضاي کتابخانه‌هاي عمومي استان در سال 1384، 18135 نفر بوده که به 24995 نفر در سال 1387 افزايش يافته است.

با افزايش جمعيت دانشجويان استان و افزايش فعاليت‌هاي تحقيقاتي و پژوهشي انتظار مي‌رود ميزان استفاده از امکانات کتابخانه‌اي استان افزايش يابد. بنابراين توسعه و تجهيز کتابخانه‌هاي استان ضروري به‌نظر مي‌رسد.

در سال 1387، 4 باب سينما در استان فعاليت داشته که نسبت به سال 1384 با توجه به الحاق شهرستان فردوس به استان خراسان‌جنوبي تغييري در سينماهاي موجود در استان ايجاد نشده است. در زمينه سالن‌هاي سينما کمبودهاي فراواني در سطح شهرستان‌هاي استان به چشم مي‌خورد.

6- ميراث فرهنگي و گردشگري

استان خراسان‌جنوبي با 551 بناي تاريخي به ثبت رسيده که نشان از عظمت و ديرينگي فرهنگ و تمدن منطقه دارد و بهره‌مندي از جاذبه‌هاي طبيعي از ظرفيت بالايي براي توسعه صنعت گردشگري برخوردار است که استفاده بهينه از اين موقعيت مي‌تواند باعث ايجاد درآمد و رفع مشکل بيکاري جوانان اين منطقه شود.

در سال 1387، در مجموع 11 موزه تاريخي و طبيعي در استان فعاليت داشته است. تعداد بازديدکنندگان اين موزه‌ها در اين سال در مجموع 66473 نفر بوده که نسبت به سال 1384 (24222 نفر)، 174 درصد افزايش يافته است.

7- تربيت‌بدني

بررسي شاخص‌هاي عمده و مهم اين بخش طي سال‌هاي 1387-1384 نشان مي‌دهد که سرانه فضاهاي ورزشي استان به تفکيک روباز و سرپوشيده به ترتيب 32 و 87 درصد رشد داشته است.

به موازات افزايش سرمايه‌گذاري به‌منظور افزايش سرانه فضاهاي ورزشي، تعداد مربيان و داوران استان نيز افزايش قابل توجهي داشته به نحوي که تعداد مربيان استان از 342 نفر در سال 1384 به 1227 نفر در سال 1387 و تعداد داوران از 270 نفر به 1244 نفر افزايش يافته است.

تعداد ورزشکاران سازمان‌يافته استان در سال 1387، معادل 24330 نفر بوده که نسبت به سال 1384 افزايش قابل توجهي داشته است. در سال 1384، به ازاي هر هزار نفر جمعيت استان، 15 ورزشکار سازمان‌يافته و به ازاي هر 23 ورزشکار سازمان‌يافته يک مربي وجود داشته در حالي که در سال 1387 به ازاي هر هزار نفر جمعيت استان 30  ورزشکار و به ازاي هر 20 ورزشکار يک مربي فعاليت داشته است.

امور زيربنايي

1- آب شهري

در سال 1387 نزديک به 16 درصد جمعيت شهري استان تحت پوشش شبکه جمع‌آوري و دفع فاضلاب شهري قرار گرفته‌اند.

همچنين تعداد انشعاب‌هاي فاضلاب به ازاي هر 100 هزار نفر جمعيت شهري استان طي سال‌هاي 1387-1384 سالانه به‌طور متوسط 3/25 درصد رشد داشته است.

2- مسکن

تعداد پروانه‌هاي ساختماني صادرشده در شهرهاي استان در سال‌ 1386 معادل 2821 فقره بوده که نسبت به سال 1384، 175 درصد رشد داشته است. رشد اين شاخص بيان‌کننده رونق فعاليت‌هاي ساختماني در سال‌هاي مورد بررسي است.

از مجموع پروانه‌هاي ساختماني صادرشده استان، 86 درصد مربوط به واحدهاي مسکوني، 8 درصد بازرگاني، 3 درصد مسکوني و کارگاه توأم و نزديک به 3 درصد صنعتي، آموزشي، بهداشتي و درماني و... بوده است.

بررسي ميزان پروانه‌هاي ساختماني صادرشده توسط شهرداري‌هاي استان برحسب تعداد طبقات در سال 1386، نشان مي‌دهد که نزديک به 56 درصد از اين پروانه‌ها تنها متعلق به ساختمان‌هاي يک و دو طبقه است. ارزيابي روند زماني تغييرات اين شاخص در سال‌هاي 1387-1384 نشان مي‌دهد که الگوي ساخت و ساز استان در حال انتقال از ساخت و سازهاي افقي به سمت ساختمان‌هاي عمودي بوده به نحوي که براساس آمارهاي موجود ساختمان‌هاي پنج طبقه و بيشتر از رشد متوسط سالانه‌اي معادل 78 درصد برخوردار بوده‌اند.

همچنين عمده پروانه‌هاي ساختماني صادرشده توسط شهرداري‌هاي استان به ساختمان‌هاي با مصالح اسکلت فلزي، بتون آرمه و آجر و آهن اختصاص داشته است.

3- عمران روستايي

جمعيت روستايي استان طبق آخرين سرشماري سال 1385، 308305 نفر بوده که نسبت به سال 1375، 16/0 درصد کاهش پيدا کرده که از دلايل اصلي کاهش جمعيت در مناطق روستايي استان مهاجرت روستاييان به شهر به علت پديده خشکسالي، تبديل چندين نقطه روستايي به شهر و افزايش محدوده‌هاي شهري در ساليان اخير بوده است. براساس اين، نرخ روستانشيني استان 4/48 درصد بوده که از متوسط نرخ روستانشيني کشور (31 درصد)، بالاتر است.

طول راه‌هاي روستايي آسفالته استان در سال 1387، 3334 کيلومتر بوده که نسبت به سال 1384 (2237 کيلومتر)، 49 درصد افزايش يافته است. همچنين تعداد نقاط روستايي برخوردار از برق بالاي 20 خانوار و روستاهاي زير 20 خانوار داراي برق در اين سال به ترتيب 827 و 419 روستا بوده که نسبت به سال 1384، 4 و 7/27 درصد رشد داشته است.

يادآوري مي‌شود که تعداد روستاهاي برخوردار از آب آشاميدني استان طي سال‌هاي 1387-1384، معادل 8/4 درصد رشد داشته است.

4- انرژي

- برق

توليد ناخالص انرژي الکتريکي توسط نيروگاه‌هاي استان در سال 1384، 618/107 ميليون کيلووات ساعت بوده که با رشدي معادل 20 درصد به 9/129 ميليون کيلووات ساعت در سال 1387 رسيده است.

طي سال‌هاي 1387-1384 از سهم توليد ناخالص برق نيروگاه‌هاي ديزلي استان معادل 4/12 درصد کاسته شده است.

شاخص توليد سرانه انرژي الکتريکي به ازاي هر نفر جمعيت استان در سال 1387 معادل 2/0 مگاوات ساعت بوده است.

حجم انرژي الکتريکي مصرف شده استان در سال 1384، 979021 مگاوات ساعت بوده که با رشد متوسط سالانه 5 درصد به 1132700 مگاوات ساعت در سال 1387 افزايش يافته است.

بررسي ترکيب مصرف برق به تفکيک بخش‌هاي مختلف اقتصادي بيان‌کننده اين بوده که بخش‌هاي خانگي و کشاورزي به ترتيب با 6/24 و 5/35 درصد بيشترين و بخش تجاري با 6 درصد کمترين سهم مصرف برق استان را به خود اختصاص داده‌اند. سهم بالاي بخش کشاورزي در مصرف برق در واقع نشان‌دهنده سهم عمده اين بخش در فعاليت‌هاي اقتصادي استان است.

شاخص سرانه مصرف انرژي الکتريکي به ازاي هر مشترک در سال 1387 معادل 5477 کيلووات ساعت بوده است.

- نفت

مصرف فرآورده‌هاي عمده نفتي استان (بنزين، نفت‌سفيد، نفت‌گاز و نفت‌کوره، روغن‌هاي موتور و صنعتي) در سال 1384، معادل 750321 متر مکعب بوده که با رشدي معادل 30 درصد به 979643 مترمکعب در سال 1387 افزايش پيدا کرده است.

آمارهاي موجود نشان مي‌دهد که نفت‌سفيد و نفت‌گاز به ترتيب با 7/22 و 35 درصد بالاترين سهم مصرف‌ فرآورده‌هاي نفتي استان را به خود اختصاص داده‌اند.

از دلايل عمده سهم بالاي مصرف نفت‌گاز در استان به‌ويژه در بخش کشاورزي افزايش ضريب مکانيزاسيون کشاورزي به دليل مصرف اين فرآورده نفتي به عنوان سوخت ماشين‌آلات کشاورزي و پمپ‌هاي آبياري بوده است.

5- راه و ترابري

طول انواع راه‌هاي تحت پوشش اداره کل راه و ترابري استان خراسان‌جنوبي در سال 1387، معادل 13562 کيلومتر بوده که نسبت به سال 1384 سالانه به‌طور متوسط 5/4 درصد رشد داشته است.

در سال 1384، در مجموع 1253350 مسافر از طريق پايانه‌هاي مسافربري توسط وسايل نقليه عمومي جاده‌اي جابه‌جا شده‌اند. پس از گذشت 3 سال و در سال 1387، مجموع مسافران جابه‌جا شده‌اند از طريق پايانه‌هاي مسافربري معادل 2065000 نفر بوده که نزديک به 65 درصد رشد داشته است.

با توجه به وجود تنها يک فرودگاه در مرکز استان (شهرستان بيرجند)، با توجه به افزايش تعداد پروازهاي داخلي حجم مسافر جابه‌جا شده‌ طي فاصله سال‌هاي 1387-1384 افزايش قابل توجهي داشته است.

نظر به اهميت شبکه ارتباط هوايي، لزوم تقويت شبکه ارتباط هوايي منطقه، از بيرجند به مرکز و ساير نقاط کشور احساس مي‌شود. تقويت اين شبکه به‌طور عمده بر تأسيسات و تسهيلات پروازي فرودگاه بيرجند معطوف است که افزايش تعداد پروازها و در نتيجه ارتقاي کيفيت آنها را به دنبال دارد.

6- مخابرات

تعداد تلفن‌هاي ثابت منصوبه استان در سال 1387، 289423 شماره بوده که نسبت به سال 1384 (126633 شماره) معادل 128 درصد رشد داشته است. به عبارت ديگر، طي دوره زماني 1387-1384، در مجموع 162790 شماره در استان واگذار شده است. همچنين تعداد تلفن‌هاي ثابت مشغول به کار از 126651 شماره در سال 1384 به 204179 شماره در سال 1387 افزايش يافته است.

ضريب نفوذ تلفن ثابت سهم برخورداري جمعيت يک جامعه را از تلفن نشان مي‌دهد مقدار اين ضريب در سال 1384 در استان 24 درصد بوده که با افزايشي معادل 9/6 درصد به 9/30 درصد در سال 1387 رسيده است. تعداد تلفن‌هاي همراه واگذار شده استان از 18607 شماره در سال 1384، به 229834 شماره در سال 1387، افزايش يافته است. ضريب نفوذ تلفن همراه استان در سال 1387، 9/34 درصد بوده که در مقايسه با سال 1384 (31/3 درصد)، افزايش قابل توجهي پيدا کرده است.

با توجه به نقشي که اين بخش در توليد ارزش‌افزوده و اشتغال‌زايي و تسهيل فعاليت‌هاي اقتصادي برعهده دارد، اميد است که استان در سال‌هاي آينده با توجه به سرمايه‌گذاري‌هاي دولتي در توسعه زيرساخت‌هاي مخابراتي، از توسعه مناسبي برخوردار شود.

امور توليدي

1- صنعت

براساس آخرين اطلاعات مرکز آمار ايران، تعداد کارگاه‌هاي صنعتي 10 نفر کارکن و بيشتر استان در سال 1386، 57 کارگاه بوده که نسبت به سال 1384، 3/12 درصد کاهش داشته است.

تعداد شاغلان کارگاه‌هاي صنعتي در سال 1384، 3799 نفر بوده که با رشدي معادل 8/3 درصد به 3946 نفر افزايش پيدا کرده است.

فعاليت‌هاي انجام گرفته در کارگاه‌هاي صنعتي استان در سال 1386، توانسته ارزش‌افزوده‌اي معادل 837641 ميليون ريال ايجاد کند که سهم هر نفر نيروي کار از کل ارزش‌افزوده ايجاد شده يا به عبارت ديگر، بهره‌وري هر نفر نيروي کار در اين سال معادل 212 ميليون ريال بوده که نسبت به سال 1384 شاخص بهره‌وري نيروي کار استان معادل 5/52 درصد رشد داشته است.

اطلاعات موجود نشان مي‌دهد که با توجه به اينکه کارگاه‌هاي صنعتي کوچک (49-10 نفر کارکن) سهمي معادل 80 درصد از کارگاه‌ها  را در اين سال به خود اختصاص داده‌اند، سهم آنها از ارزش‌افزوده ايجاد شده در کارگاه‌هاي صنعتي استان 10 درصد بوده که بيان‌کننده سهم بالاي صنايع بزرگ در ايجاد ارزش‌افزوده در بخش صنعت استان است.

يادآوري مي‌شود که شاخص بهره‌وري نيروي کار در صنايع کوچک به دليل سطح پايين فناوري مورد استفاده در اين کارگاه‌ها، پايين بوده به نحوي که اين شاخص براي کارگاه‌هاي کوچک استان در سال 1386 معادل 7/91 ميليون ريال بوده، در حالي که متوسط بهره‌وري نيروي کار در صنايع بزرگ استان معادل 251 ميليون ريال است.

سرانه جبران خدمات شاغلان کارگاه‌هاي صنعتي استان در سال 1386 معادل 82/47 ميليون ريال بوده که نسبت به سال 1384، 6/36 درصد افزايش داشته است.

2- بازرگاني خارجي

در سال 1387، 118632 تن کالاي غيرنفتي به ارزش 126541 هزار دلار از گمرکات استان صادر شده که نسبت به سال 1384 به لحاظ مقدار و ارزش به ترتيب 48 و 50 درصد کاهش داشته است. بررسي ترکيب صادرات کالاهاي غيرنفتي استان نشان مي‌دهد به‌رغم اينکه کالاهاي معدني به لحاظ مقدار صادرات، بالاترين سهم از صادرات غيرنفتي استان را دارا بوده‌اند اما به دليل نبود صنايع فرآوري اين رشته پايين‌ترين سهم را از ارزش صادرات، در اين سال به خود اختصاص داده‌اند.

ميزان کالاهاي وارداتي در مقايسه با حجم صادرات استان رقم ناچيزي را به خود اختصاص داده به نحوي که از 6848 تن در سال 1384 به 5 هزار تن در سال 1387 کاهش يافته است.

براساس اين، تراز تجاري استان طي سال‌هاي 1387-1384، مثبت بوده است. از دلايل عمده مثبت بودن تراز تجاري، پايين بودن حجم کالاهاي وارداتي به‌ويژه واردات مواد اوليه و واسطه‌اي موردنياز صنايع به دليل حجم پايين فعاليت‌هاي صنعتي ناشي از بالا بودن ضريب ريسک و امنيت سرمايه‌گذاري در اين منطقه به دليل کمبود زيرساخت‌هاي مناسب اقتصادي به‌رغم قرارگيري در مجاورت بازارهاي بالقوه کشورهاي همسايه و همچنين پايين بودن سطح فناوري مورد استفاده در کارگاه‌هاي صنعتي استان بوده است.