وضعیت شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان خراسان رضوی طی سال‌های 1387-1384

استانداری خراسان‌رضوی

اشاره: استان خراسان رضوی با وسعت 39/116493 کیلومتر مربع، معادل 15/7 درصد مساحت کشور، چهارمین استان پهناور کشور است و در شمال شرقی کشور با 833 کیلومتر مرز مشترک با کشورهای افغانستان و ترکمنستان قرار دارد.

طی سال‌های برنامه چهارم توسعه، شهرستان فردوس و بخشی از شهرستان گناباد از این استان منتزع و به استان خراسان جنوبی ملحق شدند. در حال حاضر براساس آخرین تقسیمات کشوری، این استان دارای 25 شهرستان، 71 شهر، 67 بخش و 160 دهستان است.

شاخص‌های کلان

1- جمعیت و تحولات آن

جمعیت استان خراسان رضوی در سال 1384 معادل 5202770 نفر بوده که این رقم در سال 1387 به 5764490 نفر رسیده است. نرخ رشد سالانه جمعیت در این مدت معادل 71/1 درصد بوده است.

ضریب شهرنشینی در سال 1384 در استان معادل 5/67 درصد بوده که در سال 1387 به 87/69 درصد رسیده است که تغییرات 4/3 درصدی را نشان می‌دهد. تغییرات تقسیمات جغرافیایی و تبدیل شدن روستاها به شهرها و مهاجرت روستاییان به شهرها را از جمله عوامل این رخداد می‌توان برشمرد.

تراکم نسبی جمعیت در استان خراسان رضوی در سال 1384 معادل 43 نفر در کیلومتر مربع بوده که این رقم در سال 1387 به 4/49 نفر در کیلومتر مربع رسیده است. افزایش جمعیت و تغییر تقسیمات جغرافیایی و جدا شدن شهرستان فردوس (با وسعت زیاد و جمعیت کم) از این استان از دلایل افزایش این شاخص است.

ضریب تکفل استان در سال 1384 معادل 91/3 بوده، یعنی هر نفر شاغل علاوه بر خود، عهده‌دار تأمین معاش 3 نفر دیگر نیز بوده و با اندكي بهبود نسبی ضریب یادشده در سال 1387 به 8/3 رسیده که حاکی از کاهش 5/2 درصدی این شاخص است.

2- نرخ باسوادی

نرخ باسوادی استان در سال 1385 براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 18/86 درصد بوده که از متوسط کشور (5/79 درصد) بالاتر بوده، این نرخ برای نقاط شهری استان 91 درصد و برای نقاط روستایی 11/77 درصد است. نرخ یادشده برای سال 1386 معادل 65/87 درصد برآورد شده است.

3- اشتغال و بیکاری

براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، نرخ مشارکت اقتصادی استان 8/40 درصد و نرخ اشتغال 4/91 درصد و به تبع آن نرخ بیکاری 6/8 درصد و نرخ بیکاری جوانان 24-15 ساله 2/15 درصد اعلام شده است.

براساس طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران در سال 1386 نرخ مشارکت اقتصادی نیروی انسانی استان به 03/43 درصد (در مناطق شهری 5/38 درصد و در مناطق روستایی 03/52 درصد) ارتقا یافته است. در همین سال نرخ اشتغال 3/91 درصد و نرخ بیکاری نیز 7/8 درصد برآورد شده است. یافته‌های این طرح‌ها حاکی از آن است که 3/34 درصد جمعیت شاغل استان در بخش کشاورزی، 2/28 درصد در بخش صنعت و 5/37 درصد در بخش خدمات مشغول فعالیت هستند.

به‌طور کلی نرخ بیکاری طی سال‌های برنامه چهارم به جز سال 1387 دارای روند کاهشی بوده و از 3/9 درصد در ابتدای برنامه به 8 درصد در سال 1386 و 2/11 درصد در سال 1387 رسیده است.

نرخ اشتغال استان به جز سال 1387 دارای روند صعودی بوده و از 7/90 درصد در سال 1383 به 1/92 درصد در سه ماهه اول 1388 رسیده است.

4- تجارت خارجی

براساس آمار منتشرشده از سوی گمرکات استان خراسان‌رضوی در سال 1384، بیش از 686 میلیون دلار کالا از گمرکات استان خراسان‌رضوی به خارج از کشور صادر و حدود 388 میلیون دلار کالا وارد استان شده است. سهم استان از صادرات کشور 53/6 درصد و از واردات 97/0 درصد بوده است. صادرات غیرنفتی استان در سال 1387 به 951 میلیون دلار رسیده که 6/38 درصد نسبت به سال 1384 رشد داشته است. در این سال سهم صادرات استان از کشور برابر 2/5 درصد است. واردات استان خراسان‌رضوی نیز در سال 1387 به 407 میلیون دلار رسيده که رشدی 9/4 درصدی نسبت به سال 1384 داشته است. واردات استان در این سال معادل 72/0 کل واردات کشور است.

5- درآمدهای عمومی

در سال 1384، درآمدهای استانی مصوب استان خراسان‌رضوی مبلغ 2500 میلیارد ریال با عملکرد 2359 میلیارد ریال و درصد تحقق 3/94 درصد بوده است. در سال 1388 درآمدهای مصوب استان با رشد بسیار بالای 150 درصدی نسبت به سال 1384 به رقم 6141 میلیارد ریال بالغ شده است.

این در حالی است که در سال 1387 درآمدهای استانی مصوب با 50 درصد رشد نسبت به سال 1384 مبلغ 3766 میلیارد ریال پیش‌بینی شده و با 1/123 درصد تحقق در این سال، عملکرد درآمدی به میزان 4637 میلیارد ریال در استان حاصل شده است.

6- اعتبارات استانی

مجموع اعتبارات مصوب استانی استان خراسان‌رضوی در سال 1384 برابر با 5/6268 میلیارد ریال بوده که 2/78 درصد از آن را اعتبارات هزینه‌ای و 8/21 درصد را اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای شامل شده است. در سال یادشده اعتبارات هزینه‌ای استان سهمی حدود 1/8 درصد از کل اعتبارات هزینه‌ای استان‌های کشور داشته و اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای 1/6 درصد از کل اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای کشور بوده است.

مجموع اعتبارات مصوب استان در سال پایانی برنامه چهارم توسعه (1388) بالغ بر 655/4284 میلیارد ریال است که 5/39 درصد از آن را اعتبارات هزینه‌ای و 5/60 درصد را اعتبارات تملک دارایی سرمایه‌ای شامل می‌شود. سهم استان خراسان‌رضوی از مجموع 7/43208 میلیارد ریال اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای استان‌های کشور حدود 6 درصد است. همچنین سهم این استان از مجموع 26735 میلیارد ریال اعتبارات هزینه‌ای کل کشور حدود 3/6 درصد است.

7- تسهیلات

براساس جدول شماره7 با توجه به ارایه تسهیلات بنگاه‌های زودبازده و کارآفرینی که از سال 1384 آغاز شده، همواره مبلغ تسهیلات مصوب در بخش صنعت و معدن بیشتر از سایر بخش‌ها بوده است. همچنین بیشترین رقم تسهیلات مصوب در استان مربوط به سال 1386 مبلغ 11475311 میلیون ریال بوده است.

براساس جدول شماره 8 بیشترین تعداد طرح مصوب مربوط به سال 1385 معادل 21464 طرح و کمترین آن مربوط به سال 1387 معادل 215 طرح بوده است. طی سال‌های 1387-1384 بیشترین تعداد فرصت شغلی ایجاد شده نیز در سال 1385 معادل 147433 نفر و کمترین معادل 700 نفر در سال 1387 بوده است.

شاخص‌های بخشی

امور اجتماعی و فرهنگی

1- آموزش

- سوادآموزی

طی ‌سال‌های 1384 تا 1387 تعداد سوادآموزان دوره‌های مقدماتی و تکمیلی افزایش‌یافته اما دوره‌های پایانی و پنجم ابتدایی کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته است.

- آموزش و پرورش عمومی

تعداد کل دانش‌آموزان تحت پوشش نظام آموزش و پرورش عمومی (اعم از پیش‌دبستانی، ابتدایی، راهنمایی، متوسطه نظری، متوسطه فنی و حرفه‌ای، استثنایی و تیزهوشان) در سال 1384 حدود 1243 هزار نفر بوده که با 6 درصد کاهش به حدود 1126 هزار نفر در سال 1387 رسیده است.

در سال 1384، حدود 1121 هزار نفر دانش‌آموز در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه در حال تحصیل بوده‌اند که در سال 1387 با 7 درصد کاهش به 1042 هزار نفر تقلیل یافته است. در مقاطع ابتدایی و متوسطه به ترتیب با 7/5 درصد و 6/2 درصد کاهش و در مقطع راهنمایی با 3/2 درصد رشد مواجه بوده است. سهم دانش‌آموزان دختر در این سال‌ها با افزایش بسیار ناچیزی همراه بوده است. این شاخص در دو مقطع ابتدایی و راهنمایی حدود 48 درصد و در مقطع متوسطه حدود 39 درصد است. سهم دانش‌آموزان غیرانتفاعی از کل دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی و متوسطه حدود 7 درصد و در مقطع راهنمایی حدود 2 درصد است. طی این سال‌ها این شاخص در مقطع ابتدایی با 6/17 درصد رشد و در مقطع متوسطه و راهنمایی به ترتیب با 6/2 درصد و 11 درصد کاهش مواجه بوده است.

در یک بررسی دیگر مشاهده می‌شود سهم دانش‌آموزان روستایی از کل دانش‌آموزان در هر 3 مقطع در طی سال‌های برنامه چهارم کاهش یافته است که تا حدودی متأثر از تقسیمات جدید جغرافیایی و تبدیل شدن برخی روستاها به شهر و نیز پدیده مهاجرت روستاییان به شهرهاست. همچنین تعداد دانش‌آموزان مقطع متوسطه فنی و حرفه‌ای از 70 هزار نفر در سال 1384 به 60 هزار نفر در سال 1387 کاهش یافته است. شاخص‌های عملکردی این بخش در فعالیت‌های یادشده در جدول شماره 9 آمده است.

2- آموزش عالی

آمار وضعیت آموزش عالی استان خراسان‌رضوی که متشکل از مجموعه‌ای از مؤسسه‌های آموزش عالی دولتی و غیردولتی است، به دلیل تعدد دستگاه‌های متولی و نبود نظام جامع اطلاع‌رسانی در این خصوص به‌صورت دقیق و علمی و با دوره زمانی مشخص در دسترس نیست و در این گزارش تنها به ارایه مجموعه دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پرداخته می‌شود. اطلاعات بیان‌کننده این است که شاخص تعداد کادر آموزشی و نسبت دانشجو به هیأت علمی تمام‌وقت در دوره موردنظر (1387-1384) کاهش و بقیه شاخص‌ها روندی افزایشی داشته است.

3- فرهنگ و هنر

فرهنگ و هنر به‌عنوان یکی از بخش‌های تأثیرگذار در وضعیت اجتماعی جوامع و تحول شاخص‌های انسانی نقش عمده و اساسی برعهده دارد. مروری بر تحول شاخص‌های عمده بخش فرهنگ و هنر در استان طی سال‌های برنامه چهارم توسعه به شرح جدول شماره 11 بیان‌کننده بهبود نسبی این شاخص‌ها است.

تعداد کتابخانه‌های عمومی تحت نظارت نهاد کتابخانه‌های عمومی از 99 باب به 101 باب و تعداد کتب از 931 هزار جلد به 941 هزار جلد افزایش یافته است. به‌رغم کاهش تعداد کتابخانه‌های تحت نظارت آستان قدس رضوی، تعداد کتب موجود در این مراکز از 1656 هزار جلد به 1944 هزار جلد یعنی 7/17 درصد افزایش یافته است. تعداد کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از 38 باب به 36 باب، کاهش نشان می‌دهد که دلیل این کاهش تفکیک تعدادی از مراکز استان خراسان شمالی در سال 1386 است. تعداد کتابخانه‌های تحت نظارت آموزش و پرورش از 1982 باب به 2208 باب یعنی 4/11 درصد افزایش نشان می‌دهد.

4- بهداشت و درمان

شبکه‌های بهداشتی و درمانی زیرساخت اصلی نظام بهداشتی کشور را تشکیل می‌دهد که فلسفه اصلی تشکیل آن کاهش اختلاف در سطح سلامت مردم و مناطق محروم به‌ویژه روستاها بوده است. به‌طور کلی اولویت بخشیدن به مراقبت‌های اولیه بهداشتی به‌عنوان حداقل عامل لازم برای تأمین سلامت جامعه محسوب می‌شود.

برخورداری صددرصد جمعیت روستایی از مراقبت‌های اولیه بهداشتی، از نتایج برخورداری از فضای فیزیکی مناسب و فعال شدن خانه‌های بهداشت و مراکز بهداشت روستایی بوده است. در سال 1383، حدود 93 درصد جمعیت روستایی از خدمات phc برخوردار بوده‌اند که در سال 1387 به صددرصد افزایش یافته است.

بررسی شاخص‌های بهداشتی اعم از شاخص‌های مربوط به مرگ‌ومیر کودکان و نوزادان و دوران بارداری، پوشش واکسیناسیون و پوشش تنظیم خانواده نشان می‌دهد که اجرا و فعال شدن خانه‌های بهداشت و مراکز بهداشتی روستایی عامل مهمی در ارتقای شاخص‌های بهداشتی به‌ویژه در روستاها بوده است.

از دیگر شاخص‌های مهم سلامتی و ارتقای مراقبت‌های بهداشتی جامعه، کاهش میزان مرگ‌ومیر است. در سال 1383 شاخص مربوط به نسبت مرگ‌ کودکان زیر 5 سال به تعداد کل موالید همان سال 31 مورد در هزار تولد زنده بوده، این نسبت به 66/22 مورد در سال 1387 کاهش یافته است.

شاخص‌های مربوط به تنظیم خانواده نیز از 6/6 درصد در سال 1383 به 8/67 درصد در سال 1387 افزایش یافته اما هنوز از وضعیت مطلوبی برخوردار نبوده و نیازمند برنامه‌ریزی مناسب برای آموزش و فرهنگ‌سازی برای کنترل جمعیت است.

خدمات ارایه شده در شبکه‌های بهداشت و درمان به‌منظور پیشگیری از بیماری‌های واگیر، واکسیناسیون و خدمات بهداشت مادر و کودک از رشد خوبی برخوردار بوده است به‌طوری که در سال 1383 نسبت پوشش واکسن فلج اطفال نوبت سوم در کودکان روستایی زیر یک سال 99 درصد بوده که در سال 1387 به صددرصد افزایش یافته است.

در سال 1387، استان خراسان‌رضوی دارای 8650 تخت بوده که نسبت به سال 1384 حدود 7/8 درصد رشد داشته است (در سال 1383 استان 7954 تخت مصوب داشته است). مجموع تخت ویژه در سال 1383، 387 تخت بوده که در سال 1387 به 691 تخت ویژه افزایش یافته است. تعداد تخت‌های icu ،ccu وnicu  نیز طی سال‌های 1383 تا 1387 به‌ترتیب از 132، 184 و 71 به 243، 261 و 187 تخت افزایش یافته است. شاخص‌های مربوط به نسبت تخت به ازای هزار نفر در سال 1383 حدود 12/1 تخت بوده که در سال 1387 با توجه به جمعیت استان به یک تخت به ازای هر هزار نفر جمعیت استان کاهش یافته است. شاخص‌های مربوط به ارایه خدمات درمانی حاکی از وجود نوعی عدم تعادل در شهرستان‌های استان است. به‌طوری که در برخی شهرستان‌ها تخت مازاد وجود دارد در حالی که برخی شهرستان‌ها کمبود تخت دارند.

درخصوص سرانه‌ نیروی استانی طی سال‌‌هاي 1383 تا 1387 تغییرات چندانی صورت نگرفته است. نسبت تعداد پزشک عمومی و متخصص به جمعیت به ازای هر هزار نفر از 43/0 نفر پزشک در سال 1383 به 45/0 پزشک در سال 1387 افزایش یافته است.

امور تولیدی

1- تعاون

براساس اصل 44 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بخش تعاونی یکی از پایه‌های نظام اقتصادی کشور قلمداد شده است. از جمله شاخص‌های هدف بخش تعاون در استان خراسان‌رضوی در سال‌های برنامه چهارم توسعه می‌توان به ایجاد تعداد 12891 شرکت تعاونی جدید با 78/1 میلیون نفر عضو و 221 میلیون فرصت شغلی اشاره کرد.

پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال 1388 تعداد شرکت‌های تعاونی به 9469 شرکت با 8/77 هزار فرصت شغلی و 45/1 میلیون نفر عضو برسد.

مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده در بخش تعاون در سال‌های یادشده 1958 میلیون ریال بوده که 5/64 درصد آن مربوط به تسهیلات بانکی و 5/35 درصد آن مربوط به سهم آورده شرکت‌های تعاونی است.

2- کشاورزی

بخش کشاورزی در سال زراعی 1384-1383 دارای 1/1266 هزار هکتار سطح زیرکشت محصولات زراعی و باغی بوده که در سال 1387-1386 به 5/890 هزار هکتار رسیده است.

- زراعت و باغداری

در سال زراعی 1384-1383 میزان تولید محصولات زراعی و باغی استان به‌ترتیب 9/6082 و 535 هزار تن بوده که به میزان 4378 و 432 هزار تن در سال 1387-1386 کاهش یافته است. به‌رغم کاهش سطح زیرکشت و میزان تولیدات کشاورزی استان طی چند سال اخیر که به‌طور عمده متأثر از خشکسالی این سال‌ها بوده، استان در اغلب محصولات مهم رتبه‌های اول تا سوم کشور را دارد به‌طوری که در تولید محصولات زراعی مانند چغندرقند، پنبه، جو، خربزه و زیره سبز دارای رتبه اول، در تولید گندم دارای رتبه سوم و در تولید گوجه‌فرنگی دارای رتبه چهارم بوده است. همچنین استان در تولید محصولات باغی مانند  زعفران و گلابی دارای رتبه اول، در تولید گیلاس و انگور دارای رتبه دوم، در تولید پسته دارای رتبه سوم و در تولید سیب و انار دارای رتبه چهارم کشوری است. البته در این بین، کاهش 82 درصدی تولید محصول استراتژیک زعفران از 6/172 تن در سال 1384-1383 به 31 تن در سال 1387-1386 قابل تأمل بوده که توجه و اهتمام ملی را می‌طلبد.

- دام و طیور

در سال 1384، تعداد واحدهای دامی استان 15/12 میلیون واحد بوده که در این سال 7/832 هزار تن تولید فرآورده دامی داشته‌اند. به‌رغم کاهش تعداد واحدهای دامی استان در سال 1387 به 2/7 میلیون واحد، میزان تولیدات دامی استان به 4/944 هزار تن افزایش یافته است.

- آب و خاک

با توجه به اهمیت تأمین آب در تولید بخش کشاورزی، از طریق اجرای پروژه‌های آب و خاک می‌توان به صورت بهینه از آب موجود بهره‌برداری کرد. یکی از این طرح‌ها احداث کانال‌های آبیاری عمومی است که باعث پیشگیری از هدر رفت آب کشاورزی می‌شود. براساس این، در برنامه پنجساله چهارم توسعه استان میزان کانال‌های موجود در سال 1384 که معادل 9220 کیلومتر بوده باید به 10467 کیلومتر در سال 1387 افزایش می‌یافت که اهداف پیش‌بینی شده به‌طور کامل محقق شده است.

- جنگل و مرتع و بیابان

سطح  جنگل‌های استان ( با احتساب بیشه‌زارها و درختچه‌زارها و جنگل‌های دست‌کاشت) 996156 هکتار (حدود 5/8 درصد مساحت استان) و سطح مراتع استان نیز با وسعت 6566029 هکتار (حدود 9/55 درصد مساحت استان) برآورد می‌شود. در شرایط حاضر حدود 66/4 درصد از مراتع استان‌ در وضعیت خوب و 57/32 درصد در وضعیت متوسط و 6/62 درصد در وضعیت فقیر قرار دارند.

- آبخیزداری

حدود 72 درصد سطح استان عرصه‌های قابل فعالیت برای اجرای اقدام‌های آبخیزداری در دو بخش عمده مساحت حوزه سدهای استان و مساحت حوزه خارج از سدها) است. مساحت حوزه سدهای موجود استان 1857365 هکتار و مساحت حوزه سدهای در دست ساختمان استان 505646 هکتار است. عرصه‌های قابل فعالیت آبخیزداری در مساحت خارج از حوزه سدها در استان شامل مساحت حوزه رودخانه‌های مرزی استان و حوزه رودخانه‌های داخلی استان است. مساحت حوزه رودخانه‌های مرزی استان 4515705 هکتار و شامل 2 حوزه بزرگ آبخیز اترک و قره قوم (کشف رود) بوده و مساحت حوزه رودخانه‌های داخلی استان 7224954 هکتار و شامل 3 حوزه بزرگ آبخیز کویر نمک، کویر مرکزی و حوزه شرق است.

3- صنعت و معدن

ساختار صنعتی استان تحول نسبی را در سال‌های اخیر تجربه می‌کند. هر چند این روند تا اواخر دهه 70 تدریجی بوده اما شتاب روزافزونی یافته است. به‌ویژه با سرمایه‌گذاری‌های بالایی که در صنایع فلزات اساسی، صنایع کانی‌های غیرفلزی (سیمانی) و خودروسازی انجام گرفته، انتظار می‌رود ابعاد این تحول شدت یابد. به عبارت دیگر، چرخش محسوسی در ساختار صنعتی استان از صنایع متکی بر منابع (PB) و ساختار متکی به صنایع تبدیلی بخش کشاورزی به سمت صنایع با سطح فناوری متوسط (‌MT) مشهود است.

کاهش سهم نسبی صنایع سنتی استان (صنایع غذایی و آشامیدنی، نساجی و پوشاک) همراه با روند افزایشی صنایع فلزات اساسی، شیمیایی، لاستیک و پلاستیک و تولید وسایل نقلیه موتوری (خودرو) و قطعه‌سازی مبین این نکته است.

نیاز نسل جدید صنایع استان به فضا و مستحدثات بیشتر، ماشین‌آلات با سطح فناوری بالاتر، کارکنان با سطح دانش و مهارت بالاتر و در نتیجه سرمایه‌گذاری بسیار گسترده‌تر از ویژگی‌های مرحله جدید صنعتی شدن استان است. بررسی مجوزهای تأسیس صادرشده، طی سال‌های برنامه چهارم (تا پایان 1387) نشان می‌دهد که در مجموع 11204 مجوز تأسیس توسط سازمان صنایع و معادن استان صادرشده است. براساس این تعداد مجوز ایجاد 329620 فرصت شغلی با سرمایه‌گذاری حدود 274700 میلیارد ریال پیش‌بینی می‌شود. تجربه و روند سال‌های اخیر نشان می‌دهد از هر 5 مجوز تأسیس یک مورد تبدیل به پروانه بهره‌برداری واحد تولیدی می‌شود. براساس این مجوزها برای ایجاد هر فرصت شغلی پایدار حدود 833 میلیون ریال سرمایه‌گذاری موردنیاز است.

بررسی پروانه‌های بهره‌برداری صادرشده نشان می‌دهد که طی دوره یادشده در مجموع 2911 مورد پروانه بهره‌برداری توسط سازمان صنایع و معادن استان صادر شده است. این تعداد واحد صنعتی با سرمایه‌گذاری معادل 31753 میلیارد ریال به ایجاد 61101 فرصت شغلی جدید منجر می‌شود. براساس این، برای ایجاد هر فرصت شغلی جدید سرمایه‌گذاریی حدود 519 میلیون ریال انجام شده است.

در ابتدای برنامه چهارم 4101 واحد صنعتی در استان فعال بوده‌اند که در سال 1387 به 4993 واحد رسیده است. تعداد 892 واحد فعال اضافه شده در این سال‌ها با سرمایه‌گذاری 25997 میلیارد ریال به ایجاد 39183 فرصت شغلی جدید در استان منجر شده است. سرانه سرمایه‌گذاری برای هر شغل 672 میلیون ریال است.

- برنامه‌ زیرساخت‌های صنعتی و معدنی

محور اصلی ایجاد زیرساخت‌های صنعتی در استان بر مبنای ماده 26 قانون برنامه چهارم توسعه، تأمین زیرساخت‌های موردنیاز صنعت تا ورودی شهرک‌ها و نواحی صنعتی (شامل آب، برق، گاز، مخابرات و راه دسترسی) است. علاوه بر این کمک به ایجاد شهرک‌ها و نواحی صنعتی جدید نیز از دیگر محورهای کاری محسوب می‌شود.

در سال پایانی برنامه چهارم تعداد شهرک‌ها و نواحی صنعتی استان درمجموع 32 مورد خواهد بود. درضمن با جداشدن شهرستان فردوس در سال 1384، 3 شهرک و ناحیه صنعتی کم شده است. همانگونه که بیان شد، یکی از فعالیت‌های استانی در این سال‌ها تأمین زیرساخت‌ها (آب، برق، گاز و مخابرات) تا ورودی شهرک‌ها و نواحی صنعتی است. طی سال‌های برنامه چهارم عملیات تأمین بخشی از آب موردنیاز 12 شهرک و ناحیه صنعتی با اعتبار 59957 ميليون ريال انجام شده است. علاوه بر اين براي تأمين بخشي از برق مورد نياز 10 شهرك و ناحيه صنعتي درمجموع 70777 میلیون ریال از اعتبارات عمومی استان اختصاص یافته است. تأمین گاز و مخابرات همچنان با توافق دستگاه‌های تخصصی در سطح ملی صورت می‌پذیرد. همچنین طی سال‌های برنامه چهارم اعتباری معادل 80844 میلیون ریال برای احداث و تکمیل‌ راه‌های دسترسی به 11 شهرک و ناحیه صنعتی انجام شده است. در این راستا درمجموع 37/5 کیلومتر راه دسترسی احداث شده یا در دست تکمیل بوده است.

در دوره مورد بررسی طرح‌های صنعتی متعددی به بهره‌برداری رسیده‌اند که مجتمع فولاد خراسان، صنایع قهوه پارت‌سازان، پودر شیر مشهد، سیمان زاوه، سیمان لار، سناباد خودرو توس از مهم‌ترین آنهاست.

همچنین در این سال‌ها اقدام‌های اولیه برای شروع عملیات اجرایی چند طرح مهم از جمله 3 پروژه فولاد (سبزوار، تربت‌حیدریه و خواف) در استان آغاز شده است.

طی سال‌های 1384 تا 1387 درمجموع 244 پروانه کشف صادر شده است. به این ترتیب در پایان سال 1387، مجموع پروانه‌های کشف صادره در استان به 624 فقره رسیده است.

همچنین در سال‌های 1384 تا پایان 1387 درمجموع 260 مورد پروانه بهره‌برداری از معادن استان صادر شده که با سرمایه‌گذاری حدود 900 میلیارد ریال منجر به ایجاد 3426 فرصت شغلی شده‌اند. به این ترتیب برای ایجاد هر فرصت شغلی در این دوره به‌طور میانگین 263 میلیون ریال سرمایه‌گذاری شده است. تعداد مجوزهای برداشت موادمعدنی در این دوره 417 مورد بوده و برای استخراج 994 میلیون تن صادر شده است.

مهم‌ترین طرح ملی استان در حوزه معدن تجهیز معادن سنگ آهن سنگان خواف و واحد گندله‌سازی آن است که با ورود ماشین‌آلات، پس از نصب و راه‌اندازی به‌زودی فعالیت خود را آغاز خواهد کرد.

مهم‌ترین طرح به بهره‌برداری رسیده استان در برنامه چهارم در حوزه معدن، طرح راه‌اندازی و شروع عملیات استخراج معدن طلای زرمهر و کارخانه استحصال طلا به‌عنوان نخستین مورد در سطح کشور توسط بخش خصوصی است.

امور زیربنایی

1- راه و ترابری

- شبکه‌ راه‌های بین شهری

در پایان سال 1387، حدود 5585 کیلومتر راه بین‌شهری در محدوده استان خراسان رضوی (معادل 6/7 درصد از مجموع راه‌های بین شهری کشور) وجود داشته است.

سهم نسبی هر یک از انواع راه‌ها در شبکه بین شهری استان خراسان رضوی با کشور در جدول شماره 15 مقایسه شده است.

- راه‌های روستایی

 در حال حاضر شبکه راه‌های روستایی استان خراسان‌رضوی حدود 14152 کیلومتر بوده که 5325 کیلومتر آن با مشخصات فنی و هندسی (آسفالته) است و حدود 58/78 درصد جمعیت روستاهای بالای 20 خانوار را پوشش می‌دهد. مابقی شبکه به طول 8827 کیلومتر فاقد مشخصات فنی و هندسی است. پیش‌بینی شده بود در طول برنامه چهارم 1278 کیلومتر راه روستایی ساخته شود که تاکنون 1397 کیلومتر ساخته شده و پیش‌بینی می‌شود تا پایان برنامه 1650 کیلومتر ساخته خواهد شد.

- عملکرد برنامه‌های استانی (حمل‌ونقل جاده‌ای)

عملکرد شاخص‌های این برنامه وفق عملیات اصلی تعریف شده به شرح جدول شماره 16 است.

طبق اهداف پیش‌بینی شده شاخص طول راه‌های فرعی (با مشخصات فنی و هندسی) استان باید از 2407 کیلومتر به 2866 کیلومتر در سال 1387 ارتقا می‌یافت که در عمل به 2793 کیلومتر رسیده است (معادل 5/97 درصد هدف). همچنین پیش‌بینی شده است شاخص طول راه‌های روستایی (با مشخصات فنی و هندسی) استان از 3928 کیلومتر به 4836 کیلومتر در سال 1387 ارتقا یابد که تا پایان سال 1387 به 5398 کیلومتر رسیده است. براساس اهداف پیش‌بینی شده شاخص نسبت طول راه‌های فرعی نیازمند بهسازی و نوسازی به کل طول راه‌های فرعی استان باید از 8/52 درصد به 8/43 درصد کاهش یابد که درعمل در پایان سال 1387 به 7/44 درصد رسیده است (معادل 98 درصد هدف)، همچنین شاخص نسبت طول راه‌های روستایی نیازمند بهسازی و نوسازی به کل طول راه‌های روستایی نیز باید از 2/73 درصد به 67 درصد کاهش می‌یافت که در پایان سال 1387 به 9/61 درصد رسیده است (معادل 2/108 درصد هدف).

2-   آب

خراسان‌رضوی به دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی، استانی است کم‌آب که از یک‌سو به واسطه افزایش نیاز آب برای مصارف کشاورزی و توسعه صنعتی و آب شرب شهرها با اضافه برداشت از منابع آبی خود روبه‌رو بوده و از سوی دیگر، به‌ویژه در طول سال‌های برنامه پنجساله چهارم با خشکسالی‌های مداوم مواجه بوده است. خراسان‌رضوی با میانگین بارندگی 225 میلیمتر در سال دارای 3/26 میلیارد مترمکعب آب است که به علت خشک بودن اقلیم منطقه حدود 92/17 میلیارد مترمکعب آن (68 درصد) به‌صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می‌شود و تنها 92/8 میلیارد مترمکعب آن به‌عنوان منابع تجدیدپذیر با احتساب 500 میلیون مترمکعب آب ورودی به مرزهای استان قابل استفاده است. از این مقدار آب سالانه 69/6 میلیارد مترمکعب صرف تغذیه آبخوان‌های زیرزمینی می‌شود و230/2 میلیارد مترمکعب آن به صورت جریان‌های سطحی در استان جاری می‌شود. میزان برداشت سالانه از مخازن زیرزمینی 76/7 میلیارد مترمکعب  است و از این رو، مخازن با کسری 07/1 میلیارد مترمکعب در سال مواجه هستند.

براساس جدول شماره 17 نسبت بهره‌برداری (برداشت) از منابع آب سطحی به کل حجم آب‌های قابل تجدید‌شونده از 70 درصد در سال پایه به 3/91 درصد در سال 1387 افزایش یافته است. نسبت بهره‌برداری (برداشت) از منابع آب زیرزمینی به کل حجم آب‌های قابل تجدید و استحصال زیرزمینی از 120 درصد به 116 درصد کاهش یافته است.

مقدار شاخص‌های جدول به میزان بارندگی وابسته است. در سال‌های مختلف این مقدار متغیر بوده و از روند خاصی پیروی نمی‌کند اما در مجموع تا پایان سال 1387 مقادیر شاخص‌های اهداف کمی از مقادیر تعیین‌شده در سند ملی توسعه استان بیشتر بوده است.

نسبت جمعیت تحت پوشش شبکه آب شهری به کل جمعیت شهری از 95/96 درصد در سال ابتدای برنامه به 6/98 درصد در سال 1387 و نسبت جمعیت تحت پوشش شبکه آب روستایی به کل جمعیت روستایی در روستاهای بالای 20 خانوار از 25/70 درصد در سال 1384 به 9/85 درصد در سال 1387 افزایش یافته است. با توجه به اهداف برنامه که باید جمعیت تحت پوشش آب شهری به صددرصد ارتقا می‌یافت. این مهم اتفاق نیافته که از دلایل عمده آن ایجاد شهرهای جدید، وقوع خشکسالی‌های پی‌درپی در استان و فرسودگی شبکه‌های آب آشامیدنی را می‌توان نام برد.

3-         آب و فاضلاب

مقایسه ارقام شاخص‌ها در ابتدا و انتهای برنامه پنجساله چهارم در استان و در کشور در بخش فاضلاب، بیان‌کننده عملکرد پایین‌تر استان در طول سال‌های برنامه است. در اهداف برنامه چهارم پیش‌بینی شده که شاخص درصد جمعیت تحت پوشش فاضلاب شهری باید در پایان برنامه به 40 درصد برسد که تا پایان سال 1387 این شاخص حدود 26 درصد بوده و برآورد می‌شود تا پایان برنامه به 32 درصد برسد.

در استان خراسان‌رضوی در بخش فاضلاب روستایی تا سال 1387 اقدام خاصی صورت نگرفته بود و در این سال عملیات اجرایی در سه روستا آغاز شده است. براساس این، شاخص هدف جمعیت تحت پوشش فاضلاب روستایی به 3/0 درصد در سال 1387 رسیده است. با توجه به هزینه بالای ایجاد شبکه فاضلاب روستایی و کمبود اعتبار و مشکلات تأمین آب روستاهای استان، اجرای پروژه‌های فاضلاب روستایی با روند کندی مواجه است.

4- انرژی

-  برق

میزان قدرت اسمی نیروگاه‌های خراسان‌رضوی از 2472 مگاوات ساعت در سال 1384 به معادل 3453 مگاوات در سال 1387 و ظرفیت عملی آنها از 2144 مگاوات ساعت به 3085 مگاوات ساعت در سال 1387 افزایش یافته است. در سند ملی توسعه استان ظرفیت عملی نیروگاه‌های تولید برق استان در سال 1388 معادل 3226 مگاوات ساعت در نظر گرفته شده است.

نسبت جمعیت برخوردار از برق (شهری و روستایی) در سال 1384 معادل 2/98 درصد بوده و در سال 1387 به 4/99 درصد افزایش یافته است.

- گاز

خراسان‌رضوی از جمله استان‌هایی است که دارای منابع مستقل گازطبیعی در میادین خانگیران و گنبدلی سرخس است. ذخایر این میادین پس از شیرین‌سازی در پالایشگاه گاز خانگیران به شبکه استانی و خط لوله سرخس- نکا تزریق می‌شود. مجموع مخازن ذخایر گاز استان در سال 1384 معادل 300899 میلیون مترمکعب بوده که در سال 1387 به 255877 میلیون مترمکعب کاهش یافته است. مجموع تولید از ابتدای بهره‌برداری 216505 میلیون مترمکعب بوده که معادل 85 درصد ذخایر است.

تا سال 1384 تعداد 31 شهر و 261 روستا گازرسانی شده که در سال 1387 به 42 شهر و 436 روستا افزایش یافته است.