نتایج طرح آمارگیری نیروی کار در تابستان 1388

اشاره: اشتغال و بیکاری، از جمله موضوع‌های اساسی اقتصاد هر کشوری است به‌گونه‌ای که افزایش اشتغال و کاهش بیکاری، به‌عنوان یکی از شاخص‌های توسعه‌یافتگی جوامع تلقی می‌شود. نرخ بیکاری یکی از شاخص‌هایی است که برای ارزیابی شرایط اقتصادی کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد. طرح آمارگیری نیروی کار با هدف برآورد شاخص‌های نیروی کار به‌صورت فصلی و سالانه و همچنین تغییرات آن در کل کشور، نقاط شهری، نقاط روستایی و تغییرات سالانه در استان‌ها با روش نمونه‌گیری چرخشی (Rotation) در فصول مختلف سال اجرا می‌شود.

در این طرح به دلیل ماهیت ادواری آن از نمونه پایه استفاده می‌شود. نمونه پایه، نمونه‌ای است که می‌توان از آن برای چند دوره از یک آمارگیری ادواری یا چند آمارگیری، زیر نمونه‌هایی انتخاب کرد. نمونه پایه این طرح برای سال‌های 1384 تا 1387 طی فرآیندی از چارچوب سرشماری عمومی کارگاهی سال 1381 ساخته شده است که پس از ساخت نمونه پایه، فهرست‌برداری از خانوارهای مربوط به خوشه‌های نمونه پایه در پاییز 1383 انجام گرفت تا براساس آن بتوان خانوارهای نمونه را با توجه به الگوی چرخش موردنظر برای دوره‌های مختلف آمارگیری انتخاب کرد. نمونه پایه جدید طرح از ابتدای سال 1388 براساس اطلاعات فهرست‌برداری سرشماری سال 1385 طراحی و مورد استفاده قرار می‌گیرد. آنچه در پی می‌آید گزارش مرکز آمار ایران از نتایج طرح آمارگیری نیروی کار در تابستان سال 1388 است.

تعاریف و مفاهیم

جمعیت فعال اقتصادی

تمام افراد 10 ساله و بیشتر (حداقل سن تعیین‌شده)که در هفته تقویمی قبل از هفته آمارگیری (هفته مرجع) طبق تعریف کار، در تولید کالا و خدمات مشارکت داشته (شاغل) یا از قابلیت مشارکت برخوردار بوده‌اند (بیکار)، جمعیت فعال اقتصادی محسوب می‌شوند.

شاغل

تمام افراد 10 ساله و بیشتر که در طول هفته مرجع، طبق تعریف کار، حداقل یک ساعت کار کرده یا بنا به دلایلی به‌طور موقت کارشان را ترک کرده باشند، شاغل محسوب می‌شوند، شاغلان به‌طور عمده شامل دو گروه مزد و حقوق‌بگیران و خوداشتغالان می‌شوند. ترک موقت کار در هفته مرجع با داشتن پیوند رسمی شغلی، برای مزد و حقوق‌بگیران و تداوم کسب و کار برای خوداشتغالان، به‌عنوان اشتغال محسوب می‌شود. افراد زیر نیز به لحاظ اهمیتی که در فعالیت اقتصادی کشور دارند، شاغل محسوب می‌شوند:

1- افرادی هستند که بدون دریافت مزد برای یکی از اعضای خانوار خود که با وی نسبت خویشاوندی دارند، کار می‌کنند (کارکنان فامیلی بدون مزد).

2- کارآموزانی که در دوره کارآموزی فعالیتی در ارتباط با فعالیت مؤسسه محل کارآموزی انجام می‌دهند؛ یعنی به‌طور مستقیم در تولید کالا یا خدمات سهیم هستند و فعالیت آنها «کار» محسوب می‌شود.

3- محصلانی که در هفته مرجع مطابق تعریف، کار کرده‌اند.

4- تمام افرادی که در نیروهای مسلح به‌صورت کادر دایم یا موقت خدمت می‌کنند (نیروهای مسلح، پرسنل کادر و سربازان، درجه‌داران، افسران وظیفه نیروهای نظامی و انتظامی).

بیکار

بیکار به تمام افراد 10 ساله و بیشتر اطلاق می‌شود که:

1- در هفته مرجع فاقد کار باشند (دارای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی نباشند).

2- در هفته مرجع یا هفته بعد از آن آماده برای کار باشند (برای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی آماده باشند).

3- در هفته مرجع و سه هفته قبل از آن جویای کار باشند ( اقدام‌های مشخصی را به‌منظور جست‌وجوی اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی به عمل آورده باشند).

افرادی که به‌دلیل آغاز به کار در آینده یا انتظار بازگشت به شغل قبلی، جویای کار نبوده اما فاقد کار و آماده برای کار بوده‌اند نیز بیکار محسوب می‌شوند.

اشتغال ناقص

افراد دارای اشتغال ناقص شامل تمام شاغلانی است که در هفته مرجع، حاضر در سرکار یا غایب موقت از محل کار بوده، به دلایل اقتصادی نظیر رکود کاری، پیدا نکردن کار با ساعت کار بیشتر، قرار داشتن در فصل غیرکاری و... کمتر از 44 ساعت کار کرده، خواهان و آماده برای انجام کار اضافی در هفته مرجع بوده‌اند.

شاخص‌ها

نرخ مشارکت اقتصادی (نرخ فعالیت)

عبارت است از: نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) 10 ساله و بیشتر (یا 15 ساله و بیشتر) به جمعیت در سن کار، 10 ساله و بیشتر (یا 15 ساله و بیشتر)، ضربدر  100.

نرخ بیکاری

عبارت است از: نسبت جمعیت بیکار به جمعیت فعال (شاغل و بیکار)، ضربدر 100.

نرخ بیکاری جمعیت 24-15 ساله (یا 29-15 ساله)

عبارت است از: نسبت جمعیت بیکار 24-15 ساله (یا 29-15 ساله) به جمعیت فعال 24-15 ساله (یا 29-15 ساله)، ضربدر 100.

سهم اشتغال ناقص

عبارت است از: نسبت جمعیت دارای اشتغال ناقص زمانی به جمعیت شاغل، ضربدر 100.

شاخص‌های فصلی نیروی کار

براساس نتایج این طرح در تابستان 1388، عمده‌ترین شاخص‌های نیروی کار در جدول شماره یک ارایه شده است. جدول شماره 2 نیز شاخص‌های عمده نیروی کار را به تفکیک استان نشان می‌دهد.

بررسی نرخ مشارکت اقتصادی (نرخ فعالیت) جمعیت 10 ساله و بیشتر نشان می‌دهد که 7/39 درصد جمعیت در سن کار (10 ساله و بیشتر) از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند؛ یعنی در گروه شاغلان یا بیکاران قرار گرفته‌اند. همچنین نتایج نشان می‌دهد که نرخ مشارکت اقتصادی در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی کمتر بوده است. بررسی تغییرات نرخ مشارکت اقتصادی کل کشور حاکی از افزایش 7/1 درصدی این نرخ نسبت به فصل مشابه در سال قبل (تابستان 1387) و کاهش 8/0 درصدی آن نسبت به فصل گذشته (بهار 1388) است.

بررسی نرخ بیکاری جمعیت 10 ساله و بیشتر نشان می‌دهد که 3/11 درصد از جمعیت فعال، بیکار بوده‌اند. براساس این نتایج، نرخ بیکاری در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی بیشتر بوده است. بررسی روند تغییرات نرخ بیکاری کل کشور نشان می‌دهد که این شاخص، نسبت به فصل مشابه در سال قبل 1/1 درصد افزایش و نسبت به فصل گذشته 2/0 درصد افزایش یافته است.

بررسی نرخ بیکاری جمعیت 15 ساله و بیشتر نشان می‌دهد که 4/11 درصد از جمعیت فعال، بیکار بوده‌اند. براساس این نتایج، نرخ بیکاری در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی بیشتر بوده است.

سهم اشتغال ناقص نشان می‌دهد که 8/7 درصد جمعیت شاغل دارای اشتغال ناقص بوده‌اند. این شاخص در بین مردان بیشتر از زنان و در نقاط روستایی بیشتر از نقاط شهری بوده است.

بررسی اشتغال در بخش‌های عمده اقتصادی نشان می‌دهد که بخش خدمات با 2/46 درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدی بخش‌های صنعت با 9/31 و کشاورزی با 9/21 درصد قرار دارند.

بررسی نرخ بیکاری جوانان 24-15 ساله حاکی از آن است که 7/22 درصد از جمعیت فعال این گروه سنی بیکار بوده‌اند. این شاخص در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی بیشتر بوده است. بررسی روند تغییرات نرخ بیکاری جوانان 24-15 ساله کل کشور نشان می‌دهد که این شاخص نیز نسبت به فصل مشابه در سال گذشته 4/0 درصد کاهش و نسبت به فصل قبل 3/0 درصد افزایش یافته است.

نرخ بیکاری جوانان 29-15 ساله نیز حاکی از آن است که 4/20 درصد از جمعیت فعال 29-15 ساله بیکار بوده‌اند. این شاخص در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی بیشتر بوده است. بررسی روند تغییرات نرخ بیکاری جوانان 29-15 ساله نشان می‌دهد که این شاخص نیز نسبت به فصل مشابه در سال گذشته 1/0 درصد کاهش یافته و نسبت به فصل قبل تغییری نکرده است.

بررسی سهم شاغلان 15 ساله و بیشتر با ساعت کار معمول بیش از 49 ساعت نشان می‌دهد، 2/45 درصد شاغلان به‌طور معمول بیش از 49 ساعت در هفته کار می‌کنند. این شاخص که یکی از نماگرهای کار شایسته است، نشان می‌دهد سهم زیادی از شاغلان در کشور بیشتر از استاندارد کار می‌کنند.