نظريه‌پردازي الگوي اسلامي- ايراني توسعه

اشاره: رهبر معظم انقلاب اسلامي در 25/2/ 1386، ضرورت تدوين الگوي اسلامي- ايراني توسعه را بيان فرمودند. دفتر الگوي اسلامي- ايراني توسعه در معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس‌جمهوری به‌عنوان متولي الگوي اسلامي- ايراني توسعه تأسیس شد. آنچه در زير مي‌آيد، نظريه‌پردازي مراحل و حيطه عمل الگوي اسلامي - ايراني توسعه بوده كه در راستاي مأموریت یادشده، انجام گرفته است.

تحول و پيشرفتي موردنظر نظام اسلامي و مردم كشور است كه منطبق بر آرمان‌هاي نظام باشد؛ آرمان‌هايي مانند مبارزه‏ با فقر، مبارزه‏ با تبعيض، مبارزه‏ با بيماري، مبارزه‏ با جهل، مبارزه‏ با ناامني، مبارزه‏ با بي‏قانوني، ارتقای مديريت‌ها به سطح علمي‏تر، ارتقای رفتار شهروندان به سطوح بالاتر انضباط اجتماعي، رشد امنيت، رشد ثروت ملي، رشد علم، رشد اقتدار ملي، رشد اخلاق و رشد عزت ملي. البته در كنار اين عوامل، عشق به معنويت و ارتباط با خدا، مهم‌ترين عاملي است كه پيشرفت يك ملت را به معناي واقعي تضمين مي‏كند. پيشرفت كشور و تحولي كه به پيشرفت منتهي مي‌شود، بايد طوري برنامه‏ريزي و ترتيب داده شود كه انسان بتواند در آن به رشد و تعالي برسد و در آن تحقير نشود. هدف، انتفاع انسانيت است، نه طبقه‏اي از انسان‌ها.

الگوي پيشرفت كمك مي‌كند كه با تعريفي شفاف و ضابطه‏مند از پيشرفت، باوري همگاني در بين نخبگان و همه مردم به وجود آيد كه بدانند دنبال چه هستند و به كجا مي‌خواهند برسند.

الگوي غربي پيشرفت به دليل تفاوت مبنايي نگاه غرب به انسان با نگاه اسلام به انسان، نمي‌تواند ما را به سعادت برساند. در فلسفه اسلامي پيشرفت براي انسان و به‌وسيله انسان است. از این رو، تنظيم الگوي اسلامي- ايراني براي پيشرفت، يك مسأله حياتي براي كشور به شمار می‌آید.

اين مقاله سعي دارد مراحل مختلف تبيين يك الگو (الگوي تدوين الگو) را تئوريزه کند. به همين منظور ابتدا خود الگو تعريف خواهد شد. سپس جايگاه الگو در فرآيند تصميم‌گيري تعيين و تبيين می‌شود. در مرحله بعدي، مراحل تدوين يك الگو مشخص و در نهايت، فرآيند انجام كار پيشنهادي ترسيم مي‌شود.

تعریف الگو

رهبر معظم انقلاب اسلامي می‌فرمایند: «الگو يك وسيله و معيار و ميزانى است براى اينكه آن كارى كه انسان مى‌خواهد انجام دهد، با آن الگو تطبيق داده شود».1

چنانچه تعريف رهبر معظم انقلاب اسلامي را با عناصر اقتدار ملي كه سه مؤلفه اصلي است، مقايسه کنیم نقش الگو در اقتدار ملي می‌تواند به‌‌صورت زير ظاهر شود:

1- ميزاني براي کمک به افزايش قدرت تشخيص (تشخيص صحيح و به‌موقع).

2- معيار و چارچوبي براي تصميم‌گيري سريع.

3- وسيله‌اي براي اجراي روان امور.

ويژگي‌هاي يك الگو

الگو هنگامي كه مشخص شود، ويژگي‌هاي زير را از خود بروز می‌دهد:

1- شفافيت و مسؤوليت پذيري را افزايش مي‌دهد.

2- باور همگاني نسبت به موضوع ايجاد مي‌كند.

3- هويت ملي را تحكيم می‌بخشد.

4- راه رسيدن به موفقيت را آسان می‌سازد.

5- احيای خصلت‌ها را به همراه دارد.

6- آموزش و انتقال مفاهيم را سرعت می‌بخشد.

7- انتخابی آگاهانه است.

جايگاه الگو در فرآيند تصميم‌گيري و حيطه عمل آن

رهبر معظم انقلاب اسلامي در مورد جايگاه الگو چنين مي‌فرمايند: « ... الگوى پيشرفت چيست؟ ما بايد اين را مشخص كنيم. اگر اين را مشخص كنيم، آن وقت در برنامه‏ريزي‌ها، اولويت‌ها، تقدم‌ها، برنامه‏ها، زمانبندي‌ها و سرمايه‏گذاري‌هاى ما اثر مى‏گذارد؛ به دنبال خود فرهنگ‌سازى مى‏آورد؛ در گفت‌وگوى نخبگان خودش را نشان مى‏دهد و به ذهنيت عامه‏ مردم سرريز مى‏شود؛ حتى در صادرات و واردات كشور اثر مى‏گذارد؛ چه چيزى را از كجا وارد كنيم؟ چه چيزى را به كجا صادر كنيم؟».

اين رهنمود نشان مي‌دهد كه الگوي مورد نظر بايد قبل از برنامه‌ريزي، اولويت‌بندي، زمانبندي و سرمايه‌گذاري باشد.

برنامه‌ اسلامي كه الگوي اسلامي- ايراني به آن منتهي مي‌شود چنين معنا شده است: برنامه‌ اسلامى، برنامه‌ اداره و آبادسازى دنيا و آخرت است. برنامه‌هاى ديگر، به دين ملت و به آخرت انسان‌ها كارى ندارند. برنامه‌ اسلامى، تربيت و تهذيب مى‌كند.2

در كنار محور خواسته‌ها در برنامه یادشده مي‌توان محور ديگري را به‌صورت پويايي – ايستايي رسم كرد كه ميزان پويايي و ايستايي حيطه عمل الگو را بيان کند. ملاك پويايي الگو ميزان اندركنش عليت روابط بين عناصر الگو و ملاك ايستايي الگو ساختار عناصر الگو است. ايستايي الگو با ساختار و موقعيت عناصر درون يک نظام مرتبط و پويايي الگو با عليت و اندرکنش بين عناصريک نظام مرتبط است.

در قسمت پويايي، دانش‌هاي موردتوجه عبارت‌اند از: دانش چرايي، دانش چگونگي و دانش چه هنگامي و در قسمت ايستايي الگو، دانش‌هايي مانند دانش چيستي، دانش كجايي و دانش چه كسي در كانون توجه هستند.

مراحل تدوين الگو

مراحل تدوين الگو را در چارچوب حيطه عمل مي‌توان به هفت مرحله تقسيم كرد که عبارت‌اند از:

مکتب‌سازي، نظام‌سازي، چارچوب، مدل، نقشه، روش و شيوه و ابزار و وسيله.

مكتب‌سازي

نخستين مرحله از الگوي اسلامي- ايراني، مكتب‌سازي است. مكتب مجموعه‌اي است که در ابتدا به تفسير انسان و جهان مي‌پردازد و سپس بايدها و نبايدهاي انساني را مشخص و معين مي‌سازد. هم نياز انسان را به جهان‌بيني مرتفع مي‌کند و هم يک نظام ارزشي براي زيستن و چگونه زيستن ارایه مي‌دهد. در واقع مکتب مجموعه جهان‌بيني و ايدئولوژي يک انسان است.

استاد شهيد مطهري در تعريف مکتب مي‌گويد: يک تئوري کلي و يک طرح جامع و هماهنگ و منسجم است که هدف اصلي کمال انسان و تأمين سعادت همگاني است و در آن خطوط اصلي و روش‌ها، بايد‌ها و نبايدها، خوب‌ها و بدها، هدف‌ها و وسيله‌ها، نيازها و دردها و درمان‌ها، مسؤوليت‌ها و تکليف‌ها مشخص است و منبع الهام تکليف‌ها و مسؤوليت‌ها براي همه افراد است (مقدمه‌اي بر جهان‌بيني اسلامي، صفحه‌های 54-46).

هست و نيست‌هاي مكتب كه تحت عنوان جهان‌بيني مطرح مي‌شود، اصول نام دارد اصول را چنين مي‌توان تعريف كرد: اصول مجموعه‌اي از عادات فكري، قوانين نانوشته، پيش‌فرض‌ها و باورهايي است كه در ذهن ما شكل مي‌گيرد و حد و مرز اقدام‌ها و رفتارهاي ما را تعيين مي‌كند.

رهبر معظم انقلاب اسلامي در مورد اصول مي‌فرمايند: «اصول، پايه‌هاى فكرى يك نظام و يك اساس حكومتى است. اسلام، از اصول است؛ استقلال، از اصول است؛ نظام دينى، از اصول است؛ رعايت قوانين اسلامى، از اصول است؛ جهت‌گيرى عمومى ملت و كشور به سمت متدين شدن و جامعه را به سمت جامعه‌ اسلامى كامل كشاندن، از اصول است».3

هدف مرحله مكتب‌سازي شناسايي يا تدوين مجموعه قواعد (فقهی و ...)، اصول موضوعی، انگاره و اصول اساسی است. این مرحله شامل جهان‌بینی و ایدئولوژی هم می‌شود. نتیجه این مرحله مکتب فکری و اعتقادی است.

اصل دوم قانون اساسي، اصول نظام جمهوري اسلامي را چنين تعريف مي‌كند:

جمهوری اسلامي، نظامي است بر پايه ايمان به:‏

 1 - خداي يكتا (لااله‏الاالله) و اختصاص حاكميت و تشريع به او و لزوم تسليم در برابر امر او.

 2 - وحي‏ الهي و نقش بنيادي آن در بيان قوانين.

 3 - معاد و نقش سازنده آن در سير تكاملي انسان به سوي خدا.

 4 - عدل خدا در خلقت و تشريع.

 5 - امامت و رهبري مستمر و نقش اساسي آن در تداوم انقلاب اسلامی.

 6 - كرامت و ارزش والاي انسان و آزادي توأم با مسؤوليت او در برابر خدا كه از راه‏‏:

الف - اجتهاد مستمر فقهای جامع‏الشرايط براساس كتاب و سنت معصومين سلام‏الله عليهم اجمعين.

ب - استفاده از علوم و فنون و تجارب پيشرفته بشري و تلاش در پيشبرد آنها.

 ج - با نفي هرگونه ستمگري و ستم‏كشي و سلطه‏گري و سلطه‏پذيري، قسط و عدل و استقلال سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و همبستگي ملي را تأمين مي‌كند.

رهبر معظم انقلاب اسلامي در مورد تأثير اصول در برنامه‌ريزي‌ها چنين مي‌فرمايند: «همه آنچه كه در زمينه برنامه‏ريزي‌ها، خطوط اصلي برنامه‏ها را تشكيل مي‏دهد، يك سر اين برنامه‏هاي اصلي وصل است به آ‌بشخور انديشه اسلامي، جهان‏بيني اسلامي، تلقي و برداشت اسلامي كه اين ايمان ماست، اعتقاد ماست، دين ماست؛ براساس آن برداشت و آن تلقي است كه وظايف خودمان را مشخص مي‏كنيم و مي‌خواهيم به آنها عمل كنيم».

نظام‌سازي

دومين مرحله از تدوين الگو، نظام‌سازي است. نظام اينگونه تعريف مي شود: نظام اجتماع يا تركيبي از عناصر يا قسمت‌هايي است كه يك هويت پيچيده يا يكپارچه را شكل مي‌دهد. همچنين به مجموعه منظم قابل درکي از حقايق، اصول، نظريه‌ها و امثال آنها در زمينه خاصي از دانش يا انديشه نيز نظام گفته مي‌شود.

هدف مرحله نظام‌سازي، شناسايي يا تعيين: کارکرد اصلي نظام، عوامل موجود در يك نظام، روابط موجود بين عوامل يك نظام و ويژگي (شناسه) هر يك از عوامل است.

ترسيم چارچوب

گام سوم تدوين الگو، ترسيم چارچوب است. چارچوب را چنين تعريف مي‌كنيم: چارچوب، مفاهيم و ارتباطات بين ساختار و روابط درون يک نظام را براي هدفي معين، پشتيباني مي‌کند.

رهبر معظم انقلاب اسلامي در مورد چارچوب نظام اسلامي مي‌فرمايند: «در همه‌ آنچه كه در دنيا به نام دمكراسى و مردم‌سالارى شناخته مى‌شود، چارچوب وجود دارد... امتياز نظام اسلامى در اين است كه اين چارچوب، احكام مقدس الهى و قوانين قرآنى و نور هدايت الهى است كه بر دل و عمل و ذهن مردم پرتو افشانى و آنها را هدايت مى‌كند. مسأله‌ هدايت مردم يكى از مسایل بسيار مهمى است كه در نظام‌هاى سياسى رايج دنيا – به‌خصوص در نظام‌هاى غربى - ناديده گرفته شده است».4

هدف از گام ترسيم چارچوب، شناسايي يا تعيين: مأموریت نظام، چارچوب‌هاي كلي، رويكردها، ره‌نامه‌ها (دكترين)، نظريه‌هاي پايه و چشم‌اندازها و سياست‌هاي كلي است.

نتيجه اين مرحله تعيين چشم‌انداز و دكترين است. يك نظام ممكن است در دوره‌هاي مختلف يا در سرزمين‌هاي متفاوت چارچوب‌ متفاوتي داشته ‌باشد. چارچوب‌ها کمک می‌کنند که نقشه‌ها و مدل‌های بخشی، نظر مهندسی فرهنگی، نقشه علمی و ... به هم مرتبط شوند.

مدل‌سازي

گام چهارم در ترسيم الگو، تعريف و تبيين مدل‌هاست. مقام معظم رهبري در مورد مدل توسعه چنين مي‌فرمايند: «مدل توسعه در جمهورى اسلامى، به اقتضاى شرايط فرهنگى، تاريخى، مواريث و اعتقادات و ايمان اين مردم، يك مدل كاملاً بومى و مختص به خود ملت ايران است؛ از هيچ‌جا نبايد تقليد كرد؛ نه از بانك جهانى، نه از صندوق بين‌المللى پول، نه از فلان كشور چپ، نه از فلان كشور راست؛ هرجا اقتضايى دارد. فرق است بين استفاده كردن از تجربيات ديگران، با پيروى از مدل‌هاى تحميلى و القايى و غالباً هم منسوخ».5

هدف مرحله مدل‌سازي، شناسايي يا تعيين این موارد است: مشخص کردن رفتارهاي مورد انتظار و به‌طور كلي رفتار نظام، تحليل و تعيين روابط علت و معلولي بين عوامل نظام و در چارچوب‌هاي تعيين شده، تعيين حدود ناپايداري، تعيين شاخص‌ و موازين سنجش و تعيين رفتار و آينده‌نگري، نتيجه اين مرحله حدود شاخص‌ها و سازوکارهاي آينده‌نگري است.

ترسيم نقشه و ساختار

مرحله پنجم، ترسيم نقشه و ساختار لازم است. نقشه فهم روابط ايستاي بين عناصر يک سيستم را مهيا مي‌کند.

در مورد نقشه پيشرفت، رهبر معظم انقلاب اسلامی مي‌فرمايند:« ... البته نقشه‌ پيشرفت اسلامى - ايرانى چيست؟ اين بايد تدوين شود، بايد روشن شود، بايد ابعاد و زوايايش مشخص شود؛ اين كار به‌طور كامل انجام نگرفته است و بايد بشود اما همينى كه ما فهميده‌ايم كه بايد برگرديم به نقشه‌ اسلامى - ايرانى، اين خودش موفقيت بزرگى است. اين موفقيت را امروز داريم...»6

هدف مرحله ترسيم نقشه و ساختار شناسايي يا تعيين این موارد است: تعيين و تشخيص ساختار سامانه (عوامل، روابط بين عوامل و ويژگي هر عامل)، مهندسي عوامل (شامل تعيين ويژگي‌هاي عوامل، تعيين موقعيت عوامل و تعيين هويت عوامل) و عارضه‌يابي عوامل.

نتيجه اين مرحله تعيين ساختار و موقعيت عوامل نقش‌آفرين است.

تعيين روش‌ها

گام ششم در تدوين الگو تعيين روش‌هاست، روش گام‌هاي طراحي شده براي دست يافتن به هدف مديريتي، از طريق تبديل ورودي‌ها به خروجي‌ها طي منطقي مشخص است.

رهبر معظم انقلاب اسلامي در خصوص روش‌ها فرموده‌اند: «در اسلام، روش‌ها بسيار مهم‌اند؛ روش‌ها مثل ارزش‌ها هستند. در اسلام همچنان كه ارزش‌ها بسيار اهميت دارند، روش‌ها هم اهميت دارند و ارزش‌ها بايد در روش‌ها هم خودشان را نشان دهند. امروز اگر مى‌خواهيم حكومت ما به معناى حقيقى كلمه اسلامى باشد، بدون ملاحظه بايد در همين راه حركت كنيم. مسؤولان بخش‌هاى مختلف، قواى سه‌گانه، مديران ميانى، همه و همه بايد سعى‌ا‌شان اين باشد كه براى كارها و پيشبرد اهدافشان، از روش سالم و اخلاقى استفاده كنند».

هدف از گام تعيين روش، شناسايي يا تعيين این موارد است: فرآيند (فرآيند، رويکردي براي دست يافتن به هدف مديريتي، از طريق تبديل ورودي‌ها به خروجي‌ها است)، رويه و شيوه (رويه، يک سري از گام‌ها براي استفاده (عملياتي) کردن يک فرآيند است)،تکنيک‌ و طريق(تکنيک، روش ساخت‌يافته کامل کردن قسمتي از رويه است) وعارضه‌يابي روش‌ها.

نتيجه اين مرحله تدوين روش‌هاي انجام امور مختلف، در چارچوب مراحل قبل و حسب متقضيات زمان و مکان است.

تعيين ابزارها

آخرين مرحله از تدوين الگوي اسلامي - ايراني توسعه، تعيين ابزارهاي لازم و مجاز براي استفاده در توسعه است. ابزار، کاربرد عملي يک روش و تکنيک را تسهيل مي‌کند.

مسلم است كه هدف وسيله را توجيه نمي‌كند و خود وسايل بايد از نظر انطباق با مكتب، مورد ارزيابي قرار گيرند.

هدف تعيين ابزار، تعيين نوع و حدود ابزار دولت شامل تعيين حدود و شرايط استفاده از ابزار بودجه، تعيين حدود و شرايط استفاده از ابزار قانون و مقررات، تعيين حدود و شرايط به مشارکت‌گيري مردم و گروه‌ها و تعيين حدود و شرايط ايجاد باور و آرمان‌ مشترک می‌شود.

نتيجه اين مرحله تدوين ابزارهاي انجام امور مختلف، در چارچوب مراحل قبل و حسب متقضيات زمان و مکان است.

فرآيند انجام کار

برای فرآيند انجام الگوي اسلامي- ايراني توسعه، در مرحله نخست، الگوي اسلامي با استفاده از اصول و مباني اسلامي ترسيم مي‌شود. از سوي ديگر، با استفاده از معارف روز بشري نظريه‌پردازي‌هاي مربوط به پيشرفت انجام مي‌گيرد. براساس شناخت به‌دست آمده نظريه‌هاي پايه توسعه جمهوري اسلامي ايران كه شامل سياست‌هاي كلي و رويكردهاي كلان در افق زماني مشخص است، ترسيم مي‌شود. اين نظريه‌ها پايه‌هاي ترسيم مدل و نقشه‌هاي پيشرفت جمهوري اسلامي ايران در حوزه‌هاي مربوط هستند. براساس نظريه‌هاي مورد پذيرش و تصويب شده، شاخص‌هاي توسعه و معيارهاي لازم براي عرصه‌هاي مختلف ترسيم مي‌شود. معيارها، شامل روش‌ها و حدود نوسان آنها مي‌شود.

منابع:

1- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار با اقشار مختلف مردم به مناسبت ميلاد اميرالمؤمنين علي(ع)، 30/6/1381.

2- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در مراسم پنجمين سالگرد ارتحال حضرت امام (ره)، 14/3/1373.

3- پاسخ‌هاى رهبر معظم انقلاب اسلامى به پرسش‌هاى دانشجويان در دانشگاه صنعتى شريف.

4- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامی پس از مراسم تنفيذ حكم رياست جمهورى آقاى سيد محمد خاتمى، 11/5/1380.

5- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار نمايندگان هفتمين دوره‌ مجلس شوراى اسلامى، 27/3/1383.

6- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار نمايندگان مجلس شوراى اسلامى، 8/3/1384.

*مديركل دفتر الگوي اسلامي- ايراني توسعه