بررسي اعتبارات عمرانی بخش آموزش عالي در استان‌ها طي برنامه چهارم توسعه

(1388-1384)

اشاره: بخش آموزش عالي؛ برنامه‌ريز، هدايت كننده و مجري مجموعه فعاليت‌هايي است كه با هدف توليد علم و تشكيل سرمايه انساني انجام مي‌شود. اين فعاليت‌ها توسط دو حوزه ستادي «وزارت علوم، تحقيقات و فناوري» و «وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي» راهبري مي‌شود.

اين بخش به لحاظ جغرافيايي و پوشش اجتماعي در اقصي نقاط كشور حضور فعال دارد و مؤثرترين بخش در تأمين توسعه پايدار به شمار می‌آید.

با توجه به اينكه توسعه همه بخش‌ها در گروي توسعه دانايي است، مي‌توان گفت «توسعه آموزش عالي پيش‌نياز توسعه ساير بخش‌ها است». در اين ارتباط عدم جهت گيري‌هاي مرتبط با شرايط اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و ‌آمايش سرزمين در برنامه‌ريزي‌هاي توسعه آموزش عالي، نشان‌دهنده فقدان ديدگاهی مناسب و راهبردي درباره چگونگي توسعه آن است.

در سال‌هاي اخير به‌رغم حجم سرمايه‌گذاري‌هاي به‌عمل آمده براي رشد سرانه فضاهاي آموزشي و كمك آموزشي، نحوه توزيع اين فضاها همچنان نشان‌دهنده وجود برخي مشكلات در برش‌هاي «دانشگاهي - استاني» است.

گزارش حاضر به ارايه تصوير كلي و نحوه عملكرد اعتبارات مصوب تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش عالي در استان‌هاي كشور طی سال‌هاي برنامه چهارم توسعه (1388– 1384) مي‌پردازد.

 یادآوری می‌شود، بررسي تحليلي عوامل مؤثر و ريشه‌يابي فرآيندها، نيازمند بررسي‌هاي كارشناسي بين‌بخشي در ارتباط با عملكرد شاخص‌هاي كليدي است كه در چارچوب اين گزارش نمي‌گنجد.

بررسي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش‌عالي در مقايسه با كل كشور

در بررسي اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي كل كشور ملاحظه مي‌شود كه روند اعتبارات مصوب با متوسط رشدي برابر 03/18 درصد از 112979 ميليارد ريال در سال ابتدايي برنامه چهارم توسعه (سال 1384) به 219254 ميليارد ريال در انتهاي برنامه (سال 1388) افزايش يافته است. اين در حالي است كه اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش عالي طي سال‌هاي برنامه چهارم توسعه با متوسط رشدي معادل 21/32 درصد از 1840 ميليارد ريال در سال 1384 به 5622 ميليارد ريال در سال 1388 افزايش يافته است (جدول شماره یک).

در برنامه پنجساله چهارم ملاحظه مي‌شود كه از مجموع 917795 ميليارد ريال اعتبارات مصوب طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي كل كشور، اعتباري بالغ بر 17594 ميليارد ريال به بخش آموزش عالي اختصاص يافته و اين به معناي سهم 92/1 درصدي بخش آموزش عالي از كل اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي كشور در طول سال‌هاي 1388-1384 است. اين سهم از 63/1 درصد در سال ابتداي برنامه با رشدي معادل 57 درصد به 56/2 درصد رسيده است.

 پراكندگي سرزميني مؤسسه‌ها و مراكز آموزش عالي در كشور

نحوه پراكنش

توسعه متوازن علم، فناوري و نوآوري در قالب شبكه‌ها و مجموعه‌هاي هم‌افزا متشكل از دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، شهرك‌ها و پارك‌هاي علم و فناوري، مراكز رشد، بورس شركت‌هاي دانش‌بنيان و نظاير آن با همكاري و محوريت دانشگاه‌ها و با هدف توسعه منطقه‌اي بايد به صورت متوازن و در راستاي تحقق چشم‌انداز بيست ساله و نقشه جامع علمي كشور صورت ‌پذيرد كه اهم اصول آن عبارت‌‌اند از:

انطباق با هدف‌ها، سياست‌ها، راهبردها و اولويت‌هاي نقشه‌، تقويت وحدت، امنيت و اقتدار ملي، هم‌افزايي علم و ثروت و تحقق اقتصاد دانش‌بنيان، بهره‌مندي از مزيت‌ها و توانمندي‌هاي منطقه‌اي،صيانت از فرهنگ بومي در مناطق كشور و توجه به نياز بازارهاي كشورهاي هم‌جوار.

یادآوری می‌شود كه براساس مفاد بند «ب» ماده 139 قانون برنامه چهارم توسعه و به‌منظور اصلاح ساختار و تشكيلات دستگاه‌هاي اجرايي «ايجاد وزارتخانه، مؤسسه دولتي، نهاد عمومي غيردولتي، شركت دولتي و دستگاه‌هايي با عناوين مشابه، مگر در موارد استثنا با تأييد هيأت وزيران و تصويب مجلس شوراي اسلامي» ممنوع است. بررسي مجوزهاي صادر شده توسط شوراي گسترش آموزش عالي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري نشان مي‌دهد كه تعداد اين مراكز از 1300 مركز در سال 1383 با رشد 66 درصدي به 2158 مركز در سال 1387 رسيده است.

بيشترين ميزان توسعه كمي مراكز آموزش عالي در چارچوب فعاليت مراكز علمي – كاربردي، پيام نور و مؤسسه‌های غيردولتي – غيرانتفاعي صورت گرفته است (جدول شماره 2).

بررسي عملكرد شوراي گسترش آموزش عالي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري نشان مي‌دهد كه این وزارتخانه تاكنون نسبت به صدور مجوز راه‌اندازي 129 مؤسسه و مركز آموزش عالي دولتي شامل 87 دانشگاه، 19 دانشكده، 16 مركز و مجتمع آموزش عالي و 7 آموزشكده اقدام کرده است. نكته قابل توجه آن است كه در دو سال اخير نسبت به راه‌اندازي، استقلال از دانشگاه مادر يا ايجاد رديف‌هاي اعتباري براي 50 واحد دانشگاهي در 21 استان شامل 3 دانشگاه، 7 دانشگاه صنعتي، 20 دانشكده، 15 مجتمع و مركز آموزش عالي و 5 آموزشكده اقدام شده است (جدول شماره 3).

نكته قابل تأمل در مورد واحدهاي جديد دانشگاهي آن است كه تعريف هر واحد آموزش عالي معادل با ايجاد يك پرديس متمركز دانشگاهي با مساحت تقريبي متوسط و حداقل برابر 70 تا 100 هكتار بوده و اين خود شامل بحث‌هاي عمراني محوطه سازي، حصاركشي، تأسيسات زيربنايي، ايجاد امكانات رفاهي و كمك آموزشي نظير كتابخانه، خوابگاه دانشجويي، سلف سرويس، سازمان مركزي، سالن ورزشي، خريد تجهيزات آموزشي و كمك آموزشي و احداث كارگاه، آزمايشگاه و دانشكده‌هاي مجزا است و در مجموع ضرورت توجه جدي به افزايش اعتبارات بخش آموزش عالي را نشان می‌دهد.

تأمين اعتبارات مورد نياز

در قانون بودجه سال 1387 كل كشور تعداد 221 پروژه جديد با زيربناي تقریبی 884 هزار مترمربع و با اعتباري بالغ بر 1787 ميليارد ريال توسط وزارتخانه‌هاي علوم، تحقيقات و فناوري(186 پروژه) و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (35 پروژه) در بخش آموزش تعريف شده است. بررسي مشابه بيان‌کننده آن است كه در قانون بودجه سال 1388 كل كشور تعداد 139 پروژه جديد با زيربناي 536106 مترمربع و با اعتباري بالغ بر 862 ميليارد ريال توسط وزارتخانه‌هاي علوم، تحقيقات و فناوري (116 پروژه) و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (23 پروژه) در بخش آموزش تعريف شده است (جدول شماره 4).

ملاحظه مي‌شود كه 360 پروژه جديد در 2 سال اخير تعريف شده به نحوي كه در دو سال گذشته، نسبت به شروع عمليات اجرايي با زيربناي تقريبي 1420106 مترمربع اقدام شده است. در اين ارتباط به ذكر چند مثال در قالب جدول شماره 5 مي‌پردازيم.

با بررسي روند اعتبارات طرح‌هاي تأمين فضاهاي آموزشي و كمك آموزشي در طول برنامه چهارم ملاحظه مي‌شود كه صرف‌نظر از اعتبارات مصوب سال 1387 كه داراي رشد قابل توجه 80 درصدي نسبت به سال قبل است، متوسط رشد اعتبارات یادشده در حد 38 درصد، تناسبی با ميزان و حجم پروژه‌هاي جديد تعريف شده نداشته است و موجب تأخير در بهره‌برداري از پروژه‌هاي دردست اجرا خواهد شد (جدول شماره 6).

تكاليف برنامه چهارم توسعه

در اجراي مفاد بند «ب» ماده 50 قانون برنامه چهارم توسعه و به‌منظور دسترسي به فرصت‌هاي برابر آموزشي و ارتقاي پوشش جمعيت دانشجويي (نسبت جمعيت دانشجويي به جمعيت 18 تا 24 ساله) به 30 درصد تا پايان برنامه چهارم توسعه، از طريق تنوع بخشي به شيوه‌هاي ارايه آموزش عالي شامل برگزاري دوره‌هاي شبانه، نوبت دوم، نيمه حضوري، آموزش‌هاي مجازي، دوره‌هاي مشترك با دانشگاه‌هاي معتبر خارجي و دوره‌هاي خاص ملاحظه مي‌شود كه با توجه به برآورد جمعيت 18 تا 24 ساله به ميزان 12237892 نفر، همچنين تعداد 3193107 نفر مجموع دانشجويان دانشگاه‌هاي دولتي، نيمه‌حضوري، شبانه، پيام نور، جامع علمي – كاربردي و دانشگاه آزاد اسلامي، نسبت يادشده بالغ بر 26 درصد می‌شود (جدول شماره 7).

رده‌بندي توزيع اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش عالي در استان‌ها

روش‌شناسي

منظور از رده‌بندي داده‌ها، تقسيم مشاهدات به گروه‌هاي متجانس است به‌گونه‌اي كه مشاهدات هر گروه به يكديگر شبيه و مشاهدات گروه‌هاي مختلف نسبت به يكديگر كمترين شباهت را داشته باشند. در بررسي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي دانشگاه‌ها طي برنامه چهارم توسعه بدون هيچگونه پيش فرض از تعداد استان‌هايي كه وضعيت اعتباري مشابهي دارند، به كمك روش آماري خوشه‌بندي سلسله‌ مراتبي به تقسيم‌بندي و گروه‌بندي آنها براساس شيوه ارتباط درون گروهي پرداخته‌ايم.

در اين شيوه سعي مي‌شود مشاهدات با ويژگي‌هاي مشابه در قالب خوشه‌ها به‌گونه‌اي طبقه‌بندي شود كه معدل فاصله نقاط داخل خوشه‌ها از يكديگر به كمترين مقدار برسد.

تحليل و نتايج

براساس پردازش‌هاي به‌عمل آمده و بنابر ملاحظات كارشناسي، مشاهده مي‌شود كه نحوه توزيع اعتبارات تملك‌ دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش عالي در برنامه چهارم توسعه مي‌تواند در 9 گروه مجزا رده‌بندي شود ( جدول شماره 8 ).

اين گروه‌ها عبارت‌اند از:

- گروه یک شامل7 استان كرمانشاه، لرستان، اردبيل، ايلام، كهگيلويه و بويراحمد، يزد و خراسان شمالي.

- گروه 2 شامل 8 استان چهارمحال و بختياري، گلستان، قم، بوشهر، قزوين، كردستان، گيلان و خراسان‌جنوبي.

- گروه 3 شامل 3 استان مازندان، مركزي و هرمزگان.

- گروه 4 شامل 3 استان آذربايجان غربي، همدان و زنجان.

- گروه 5 شامل 3 استان سمنان، كرمان و خراسان رضوي.

- گروه 6 شامل 3 استان خوزستان، فارس و اصفهان.

- گروه 7 شامل 2 استان آذربايجان شرقي و سيستان و بلوچستان.

- گروه 8 شامل اعتبارات متمركز در اختيار ستاد وزارتخانه‌هاي علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، همچنين دانشگاه‌هاي پيام نور و جامع علمي – كاربردي است كه مي‌توانند با عنوان «سراسري» اطلاق شوند.

- گروه 9 شامل استان تهران.

در ادامه به بررسي تفصيلي و توصيفي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش‌عالي در هر استان و در طول برنامه چهارم توسعه (1388-1384) مي پردازيم.

بررسي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش‌عالي در طول برنامه چهارم توسعه به تفكيك استان

همانگونه كه در جدول شماره 9 ملاحظه می‌شود توزيع اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش آموزش عالي در 30 استان، همچنين اعتبارات 3 دانشگاه پيام نور، جامع علمي – كاربردي و جامعه‌المصطفي‌العالميه به صورت سراسري توزيع مي‌شود. اين توزيع اعتبار به ترتيب در قالب 105 و 44 دانشگاه و مركز آموزش‌عالي وابسته به وزارتخانه‌هاي علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و در قالب 2 طرح «تأمين فضاهاي آموزشي و كمك آموزشي» و «تعميرات اساسي و خريد تجهيزات و ماشين‌آلات» صورت مي‌پذيرد.

بررسي اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالي طي سال‌هاي برنامه چهارم توسعه (1388 – 1384) نشان مي‌دهد بيشترين ميزان اعتبارات بخش آموزش عالي در طول برنامه چهارم به استان‌هاي تهران، آذربايجان شرقي و سيستان و بلوچستان به ترتيب با اعتباري بالغ بر 4084، 911 و 884 ميليارد ريال (در حدود 4/33 درصد كل اعتبارات) و كمترين ميزان اعتبارات به استان‌هاي خراسان شمالي، يزد و كهگيلويه و بويراحمد به ترتيب با اعتباري بالغ بر 159، 172 و 180 ميليارد ريال اختصاص يافته است.

همچنين با توجه به متوسط رشد 2/32 درصدي كل اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش در طول برنامه چهارم توسعه، استان‌هاي چهارمحال و بختياري، خراسان شمالي و قم به ترتيب با 86، 6/77 و 9/73 درصد بيشترين متوسط رشد اعتباري و استان‌هاي تهران، هرمزگان و كردستان به ترتيب با 2/14، 5/17 و 9/18 درصد كمترين متوسط رشد اعتباري را در طول سال‌هاي برنامه دارا بوده‌اند.

بررسي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي دانشگاه‌هاي تحت پوشش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در طول برنامه چهارم توسعه به تفكيك استان

بررسي توزيع استاني اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالي تحت پوشش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري طي سال‌هاي برنامه چهارم توسعه (1388 – 1384) نشان مي‌دهد كه روند اعتبارات مصوب با متوسط رشدي برابر 3/34 درصد از 1471239 ميليون ريال در ابتداي برنامه چهارم توسعه به 4786722 ميليون ريال در سال پاياني برنامه افزايش يافته است (جدول شماره 10).

اين بررسي نشان مي‌دهد كه بيشترين ميزان اعتبارات بخش آموزش عالي در طول برنامه چهارم به ترتيب به استان‌هاي تهران، آذربايجان‌شرقي و سيستان و بلوچستان با اعتباري بالغ بر 3453، 813 و 723 ميليارد ريال (در حدود 1/35 درصد كل اعتبارات) و كمترين ميزان اعتبارات به استان‌هاي خراسان شمالي، يزد و لرستان به ترتيب با اعتباري بالغ بر 104، 110 و 113 ميلياد ريال و معادل تقريبي 3/2 درصد از كل اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش در طول سال‌هاي برنامه چهارم توسعه اختصاص يافته است.

همچنين با توجه به متوسط رشد 3/34 درصدي كل اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي اين بخش در طول برنامه چهارم توسعه، استان‌هاي چهارمحال و‌بختياري، ايلام و قم به ترتيب با 1/99، 3/78 و 5/68 درصد بيشترين متوسط رشد اعتباري و استان‌هاي تهران، كردستان و خراسان رضوي به ترتيب با 4/15، 4/16 و 1/18 درصد كمترين متوسط رشد اعتبارات را در طول سال‌هاي برنامه دارا بوده‌اند.

بررسي اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي دانشگاه‌های تحت پوشش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در طول برنامه چهارم توسعه

به تفكيك‌ استان

بررسي توزيع استاني اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي دانشگاه‌هاي تحت پوشش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي طي سال‌هاي برنامه چهارم توسعه (1388– 1384) نشان مي‌دهد كه روند اعتبارات مصوب با متوسط رشدي برابر 7/22 درصد از 368588 ميليون ريال در ابتداي برنامه چهارم توسعه به 835612 ميليون ريال در سال پاياني برنامه افزايش يافته است (جدول شماره 11).

اين بررسي نشان مي‌دهد كه بيشترين ميزان اعتبارات بخش آموزش عالي در طول برنامه چهارم به ترتيب به استان‌هاي تهران، فارس و خراسان رضوي با اعتباري بالغ بر 631، 288 و 194 ميليارد ريال (حدود 2/33 درصد كل اعتبارات) و كمترين ميزان اعتبارات به استان‌هاي قم، كرمانشاه و گلستان به ترتيب با اعتباري در حدود 27، 38 و 39 ميليارد ريال و حدود 1/3 درصد از كل اعتبارات تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي بخش در طول سال‌هاي برنامه چهارم توسعه اختصاص يافته است.

همچنين با توجه به متوسط رشد 7/22 درصدي كل اعتبارات طرح‌هاي تملك دارايي‌هاي سرمايه‌اي اين بخش در طول برنامه چهارم توسعه استان‌هاي كرمانشاه، گلستان و مركزي به ترتيب با 6/89، 1/85 و 8/69 درصد بيشترين متوسط رشد اعتباري و استان‌هاي اصفهان، هرمزگان و تهران به ترتيب با 2، 2/3 و 4/6 درصد كمترين متوسط رشد اعتبارات را در طول سال‌هاي برنامه دارا بوده‌اند.

منابع:

1- چکیده عملکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در  دولت نهم در مقایسه با دولت‌های قبلی - تارنمای وزارتخانه یادشده.

2- پیش‌نویس نقشه جامع علمی کشور.

*كارشناسان دفتر بودجه سرمايه‌اي