جهت‌گیری بخش کشاورزی در چهار سال آینده صادرات‌گرا، دانایی‌محور و پایبند به توسعه‌ پایدار
 

اشاره: توسعه بخش کشاورزی به دلیل جایگاه ویژه آن در اقتصاد کشور و امنیت غذایی، از اهمیت خاصی برخوردار است. وجود ظرفیت‌های بی‌بدیل و تنوع آب و هوایی و وجود ذخایر گیاهی و جانوری از جمله امکاناتی هستند که روند توسعه کشاورزی را تسریع می‌کنند. براساس اين، وزارت جهادکشاورزی در برنامه آتی خود با تکیه بر توانمندی‌ها و ظرفیت‌های موجود در بخش کشاورزی و در چارچوب برنامه‌هایی مانند حمایت از محصولات تولیدی داخل، هدفمندسازی یارانه‌های بخش کشاورزی، توسعه صادرات محصولات کشاورزی فرآوری شده، افزایش سهم بخش تعاونی در فعالیت‌های کشاورزی، توسعه بیمه محصولات کشاورزی و... ، اهداف خود را در راستای رسیدن به یک اقتصاد کشاورزی علمی و پیشرفته پی‌گیری خواهد کرد. آنچه پیش‌رو دارید، بخشی از مهم‌ترین رویکردها و برنامه‌های وزارت جهادکشاورزی در چهارسال آتی است.

سه دهه از برپایی و استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران می‌گذرد و دهه چهارم به‌عنوان دهه پیشرفت و عدالت هدف‌گذاری شده است. براساس اصل سوم قانون اساسی، دولت جمهوری اسلامی ايران موظف است، همه امکانات خود را برای پی‌ریزی اقتصاد صحیح و عادلانه طبق ضوابط اسلامی برای ایجاد رفاه و رفع فقر و محرومیت به‌کار گیرد. براساس اصل چهل و سوم قانون اساسی، اقتصاد کشور بر مبنای تأمین نیازهای اساسی مردم و تأمین شرایط و امکانات کار استوار است که با استفاده از علوم و فنون و افزایش تولیدات کشاورزی و صنعتی، کشور را به مرحله خودکفایی برساند و از وابستگی برهاند.

برای رسیدن به این اهداف که در سند چشم‌انداز بیست ساله کشور نیز مورد تأکید قراردارد، باید تمام توانایی‌ها و ظرفیت‌های اقتصادی کشور در بخش‌های مختلف از جمله کشاورزی استفاده شود تا رشد و پیشرفت متوازن، مستمر و پرشتاب در اقتصاد کشور تحقق یابد.

تحلیل و ارزیابی وضعیت موجود و مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی

به‌رغم اهمیت و نقش محوری بخش کشاورزی در اقتصاد ملی از نظر امنیت غذایی، تأمین اشتغال، صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی و تأمین مواد اولیه بسیاری از صنایع، این بخش با مسایل و مشکلات فراوانی در سطح کلان و درون مواجه بوده که برخی از مهم‌ترین آنها به شرح زیر است:

- سهم سرمایه‌گذاری بخش کشاورزی از کل سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در کشور، متناسب با توانایی‌ها و نقش محوری آن در اقتصاد ملی نیست و نیاز این بخش را تأمین نمی‌کند. به‌رغم نقش زیاد کشاورزی در تولید ناخالص داخلی (14 درصد) و اشتغال کشور (20 درصد)، سهم آن از کل سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته حدود 5 درصد در طول دو دهه گذشته بوده است.

- پایین بودن سطح سواد، بالا بودن سن شاغلان این بخش،‌ عدم استفاده کافی و مناسب از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در فعالیت‌های تولیدی و خدماتی و ضعف تاریخی و ساختاری نظام آموزش و ترویج کشاورزی و عدم استفاده مطلوب از امکانات تحقیقاتی و ضعیف بودن تحقیقات کاربردی در مراکز و مؤسسه‌های تحقیقاتی وابسته به وزارتخانه از عوامل تأثیرگذار در عدم پیشرفت مناسب بخش کشاورزی ایران است.

- فعالیت‌های کشاورزی در ایران به‌رغم اقدام‌هایي که دولت‌ها تاکنون انجام داده‌اند، به‌طور عموم سنتی است و از فناوری‌های جدید و مناسب کمتر استفاده می‌شود. ضریب و درجه مکانیزاسیون در این بخش پایین بوده و استفاده از روش‌های آبیاری سنتی منجر به بهره‌وری پایین آب، هدر رفتن بیش از 60 درصد آب مصرفی در کشاورزی و کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی شده است.

- تولید در این بخش به‌طور عموم متکی به استفاده از توانایی‌ها و امکانات طبیعی در کشور بوده و با توجه به خطرات ناشی از نوسان‌های آب و هوایی، وقوع بلایای طبیعی و ناشی از آفات و امراض،‌ میزان ریسک و عدم اطمینان در فعالیت‌های کشاورزی نسبت به سایر بخش‌های اقتصادی بیشتر است.

- قیمت محصولات کشاورزی اغلب در معرض نوسان‌های پیش‌بینی نشده قراردارند که به ضرر تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان است. مشکلات مرتبط با بازاررسانی محصولات کشاورزی از جمله شکل گرفتن انحصارها و کمبود انبارها و سردخانه‌های مجهز و پایانه‌های مناسب حمل‌ونقل، ضعف در صنایع بسته‌بندی، خلأ ناشی از نبود نشانه‌های معتبر(برند) و ضعف در استانداردسازی، در مجموع سبب افزایش ضایعات و کاهش عمر نگهداری محصولات کشاورزی، پایین بودن سهم سود تولیدکنندگان و سهم‌بری بیشتر دلالان و واسطه‌های داخلی و خارجی شده است.

- عدم استفاده مناسب از ظرفیت‌های مردمی و تعاونی‌ها در زمینه‌هایی که امکان واگذاری امور به آنها فراهم است.

- وجود مشکلات در نظام مالکیت اراضی، پراکندگی و کوچک بودن زمین‌ها و عدم حل این معضل.

- ضعف کارآیی نظام مدیریتی و اجرایی بخش کشاورزی، وجود فرآیندهای دست و‌ پاگیر اداری و حجم بسیار گسترده سازمان‌ها و اداره‌های موجود در این بخش سبب تحمیل هزینه‌های زیاد جاری و غیرضروری به کشور شده است.

- عدم استفاده مناسب از یارانه‌ها و بودجه‌های عمرانی سالانه، عدم خلاقیت در جذب منابع موجود غیردولتی، ضعف در اجرای برنامه‌های تدوین شده در مجموع با توجه به سایر عوامل، سبب شده که تنها از یک سوم توانایی‌های بخش کشاورزی استفاده شود در حالی‌که توان تولید این بخش نزدیک به 3 برابر وضع موجود است.

امکانات اساسی موجود

در بخش کشاورزی و مهم‌ترین رویکردها

به‌رغم وجود مشکلات مطرح شده، خوشبختانه بخش کشاورزی ایران از امکانات و توانایی‌های خوبی برخوردار بوده که برخی از مهم‌ترین آنها به شرح زیر است:

- وجود طبیعت چهار فصل و تنوع آب و هوایی در سرزمین پهناور ایران، وجود امکانات غنی آب و خاک کشاورزی در بسیاری از مناطق کشور و همچنین وجود امکانات مناسب در زمینه منابع طبیعی سبز، آبزیان داخلی و دسترسی به آب‌های ساحلی و بین‌المللی، امکان تولید غذا و ایجاد امنیت غذایی برای حداقل سه برابر جمعیت فعلی کشور و... امکان توسعه صادرات و ارزآوری بیشتری را برای کشور فراهم می‌کند.

- وجود ذخایر ژنتیک گیاهی و جانوري بسیار متنوع و غنی که در برخی موارد در سطح دنیا کم نظیر است.

- طرح‌های سرمایه‌گذاری بخش کشاورزی به هزینه ارزی کمتری نیاز دارد، بازده سرمایه‌گذاری‌ها در آن بالا بوده و امکان صدور محصولات کشاورزی برای اقتصاد ایران بیشتر است.

- وجود مراکز، مؤسسه‌ها و تجهیزات متنوع و وسیع تحقیقاتی، وجود محققان،‌ متخصصان و دانشگاهیان توانمند و وجود کشاورزان و تولیدکنندگان نمونه و با‌تجربه در سطح کشور از ظرفیت‌های خوبی در بخش کشاورزی ایران حکایت دارد.

بنابراین با توجه به ضرورت تأمین غذا برای آحاد ملت و نقش مهم بخش کشاورزی در اقتصاد ملی و الزام‌های دستیابی به اهداف سند چشم‌انداز بیست ساله و اجرای برنامه پنجم توسعه، رویکردهای مبنایی و مطلوب بخش کشاورزی عبارت است از:

- توجه به اجرای سیاست پیشرفت و عدالت، حذف رانت‌ها و باندهای قدرت و ثروت در چارچوب حوزه وظایف.

- استفاده از نیروهای توانمند، با انگیزه،‌ مبتکر و خلاق با روحیه جهادی و بسیجی در زمینه‌های مشاوره‌ای، مدیریتی و اجرایی براساس اصل شایسته‌ سالاری.

- کاهش حجم اداری، اصلاح ساختارها، بهبود فرآیند انجام امور و افزایش کارآیی مدیریت‌ها.

- اجرای برنامه پنجم توسعه، سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی و به‌کارگیری تمام ظرفیت‌ها و امکانات بخش کشاورزی برای دستیابی به اهداف مورد نظر از جمله افزایش تولیدات و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید متناسب با نیاز کشور.

- توجه به اجرای برنامه‌ها و طرح‌ها براساس اصول توسعه پایدار کشاورزی، حفظ ذخایر آب و خاک و ذخایر ژنتیک گیاهی و دامی و ارتقای بهره‌وری عوامل تولید براساس اصل دانایی محوری و به‌کارگیری فناوری‌های نوین.

- جذب و تقویت ارتباط با نخبگان،‌ متخصصان و دانشگاهیان در زمینه ارایه راهکارها و مشارکت در پیشبرد امور و حل مشکلات بخش کشاورزی.

- افزایش درآمد کشاورزان، روستاییان و عشایر و بهبود زندگی آنان.

- توجه به توسعه متوازن روستاها و مناطق عشایری در حیطه وظایف وزارتخانه.

- تلاش برای کاهش مخاطرات و ریسک‌های سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی و توسعه نظام‌های حمایتی.

- ارتقای سطح بهداشت و سلامت محصولات تولیدی.

   برنامه‌ها و پیشنهادها برای رسیدن به وضعیت مطلوب

براساس رویکردهای مبنایی و با توجه به تجارب به‌دست آمده و نیازهای بخش کشاورزی، مهم‌ترین اقدام‌ها و برنامه‌های اجرایی چهارسال آینده شامل این موارد است:

- اصلاح ساختارها، بهبود فرآیند انجام امور و کاهش میزان حجم اداری با تأکید بر کاهش حجم اداری و مدیریت‌هاي تمرکز یافته در پایتخت و مراکز استان‌ها و انتقال محور فعالیت‌ها به سطح شهرستان‌ها و دهستان‌ها از طریق انگیزه‌های تشویقی و تأمین امکانات مناسب.

- اصلاح ساختار بودجه وزارتخانه، تمرکز بر اجرای طرح‌های عمرانی و زیربنایی و اصلاح ترکیب تخصصی کارشناسان و مدیران بخش کشاورزی.

- توسعه نظام‌های آبیاری مدرن همراه با سیاست‌های تشویقی و پرداخت بخشی از هزینه اجرای طرح به کشاورزان از طریق کمک‌های فنی و اعتباری و وجوه اداره شده.

- توسعه فعالیت‌های آبخیزداری، جنگل‌کاری، بیابان‌زدایی و اجرای طرح‌های مرتبط با تقویت ذخایر آب‌های زیرزمینی.

- توسعه باغ‌های مثمر همراه با تأمین نهال گواهی‌شده و کمک‌های فنی و اعتباری.

- اجرای طرح‌های احداث شبکه و کانال‌های آبیاری و زهکشی ( با همکاری وزارت نیرو) در 5/2 میلیون هکتار اراضی پایاب سدهای موجود با استفاده از اعتبارات عمرانی و مشارکت بخش خصوصی از طریق واگذاری اراضی، واگذاری مدیریت توزیع و فروش آب، مشارکت تلفیقی (بخشی توسط دولت و بخشی آورده سهم متقاضی) و اجرای طرح و واگذاری آن به صورت اجاره به شرط تملیک و نیز جذب سرمایه‌گذاران خارجی.

- توسعه کشت‌های گلخانه‌ای از طریق تشویق و مشارکت بخشی خصوصی، ارایه کمک‌های فنی و اعتباری و پرداخت وام‌های بانکی با استفاده از سازوکار وجوه اداره‌شده، جذب سرمایه‌گذاران خارجی و...

- توسعه کشت گیاهان دارویی و صنایع جانبی آن.

- تأمین نهال و بذرهاي اصلاح شده مورد نیاز متناسب با شرایط هر منطقه برای تمام کشاورزان به‌منظور افزایش تولید در واحد سطح، نیاز کمتر به آب و مقاومت در برابر آفات و امراض و مقاومت در شرایط خشکسالی.

- تقویت و توسعه فعالیت‌ها و طرح‌های اصلاح نژاد دام و طیور، توسعه دامپروری‌های صنعتی، تقویت دامداری‌های سنتی به‌منظور افزایش بهره‌وری و ارتقای فناوری تولید در بخش دام و طیور.

- توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی با مشارکت بخش خصوصی و جذب سرمایه‌های خارجی.

- تهیه و اجرای طرح خوشه‌ها و زنجیره‌های فعالیت‌های تولیدی براساس ارتباط‌های پسین و پیشین، تدوین و اجرای برنامه و الگوی کشت منطقه‌ای.

- تقویت و توسعه شرکت‌های خدمات مشاوره‌ای،‌ فنی، مهندسی و تولیدی متشکل از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی.

- توسعه فعالیت‌های آبزی‌پروری در آب‌های داخلی و فعالیت‌های صیادی در آب‌های بین‌المللی.

- توسعه و تقویت خدمات بهداشتی، درمانی و نظارتی دامپزشکی به‌منظور افزایش کمی و کیفی تولیدات دام، طیور و زنبورداری و صدور گواهی سلامت محصولات.

- تقویت به‌کارگیری فناوری‌های نوین به‌خصوص بیوتکنولوژی در زمینه تولید محصولات کشاورزی.

- تدوین و اجرای مقررات ایمنی زیستی، کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی، حمایت از مبارزه بیولوژیک و مدیریت تلفیقی با آفات و امراض نباتی،‌ تشویق استفاده از کودهای میکرو و آلی و صدور گواهی سلامت محصولات گیاهی.

- توسعه بیمه محصولات کشاورزی و تنوع بخشیدن به آن در زمینه بیمه محصولات، بیمه وسایل و امکانات تولیدی، بیمه در مقابل حوادث غیرمترقبه، بیمه درآمد کشاورزان و عشایر و پرداخت خسارت به کشاورزان به‌صورت واقعی و متناسب.

- اصلاح قانون خریدهای تضمینی و تدوین یک قانون پشتیباني‌کننده در تمام زمینه‌های حمایتی موردنیاز تولیدکنندگان و پرداخت به موقع پول خریدهای تضمینی.

- تقویت صندوق‌های توسعه سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی.

- تقویت و توسعه بورس کالاهای کشاورزی و راه‌اندازی بورس‌های تخصصی و منطقه‌ای.

- تقویت روابط و واگذاری امور مرتبط با حوزه‌های تخصصی و متناسب با توانایی‌ها ‌به سازمان نظام دامپزشکی و سازمان نظام مهندسی کشاورزی.

پیشنهادهایی

در چارچوب احکام برنامه پنجم

 در راستای نیل به خودکفایی در تولید محصولات اساسی کشاورزی، افزایش تولید سایر محصولات بخش کشاورزی، اصلاح الگوی مصرف، گسترش کشاورزی صنعتی و دانش‌بنیان و ارزش افزوده بخش کشاورزی به میزان رشد پیش‌بینی شده در برنامه برمبنای ملاحظه توسعه پایدار، در طول سال‌های برنامه پنجم اقدام‌های زیر مورد تأکید خواهد بود:

1- ارتقای کارآیی آبیاری (به میزان 5 درصد) در طول برنامه پنجم و به‌صورت تدریجی از طریق اجرای عملیات زیربنایی آب و خاک از جمله طرح‌های تجهیز و نوسازی اراضی،‌توسعه شبکه‌ها و روش‌های نوین آبیاری و تحویل آب مورد نیاز به کشاورزان به صورت حجمی و براساس الگوی کشت هر منطقه و با استفاده از مشارکت بخش غیردولتی.

2- تأمین و تخصیص بهینه منابع به‌منظور پوشش طرح‌های آبخیزداری و یکپارچه سازی در بالادست سدها و تجهیز اراضی زیر سدها به شبکه‌های اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی با استفاده از مشارکت بخش خصوصی و ذی‌نفعان.

3- جلوگیری از برداشت بی‌رویه از منابع آب‌های زیرزمینی و ممانعت از استفاده از این منابع در دشت‌های ممنوعه و ممنوعه بحرانی،‌ از طریق افزایش تولید محصولات زراعی در این دشت‌ها با اعمال روش‌های به‌زراعی،‌ به‌نژادی و اصلاح روش‌های آبیاری.

4- فراهم کردن شرایط لازم (حمایت مالی و تسهیلات،‌ ترویجی و تسریع دسترسی)، برای ارتقای تدریجی درجه و ضریب مکانیزاسیون و حذف و جایگزینی50 درصد از ماشین‌های کشاورزی با عمر بالای 13 سال و نوسازی ادوات کشاورزی،‌ تأسیسات و تجهیزات و ماشین‌آلات فرسوده واحدهای دام، طیور،‌ زنبور عسل و کرم ابریشم و آبزی‌پروری (حداقل 15 درصد سالیانه) طی برنامه و توسعه مکانیزاسیون اراضی شالیزاری.

5- حمایت از توسعه نظام‌های مناسب بهره‌برداری تولید، تشکل آب‌بران و ایجاد و توسعه قطعات واحدهای فنی- اقتصادی (در سطح 5/2 میلیون هکتار).

6- فراهم کردن زمینه گسترش تدریجی مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌های گیاهی و مبارزه بیولوژیکی و توسعه کشت ارگانیک، مدیریت تلفیقی تولید و اعمال استانداردهای ملی کنترل کیفی تولیدات و فرآورده‌های کشاورزی (پوشش حداقل 25 درصد سطح تولید تا پایان برنامه).

7- برون سپاری فعالیت‌های فنی – تخصصی و اجرایی کشاورزی به بخش غیردولتی با اولویت به‌کارگیری کارشناسان تعیین صلاحیت شده عضو سازمان مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی و سازمان نظام دامپزشکی به‌عنوان ناظر و مشاور فنی مزارع کشاورزی و واحدهای دامی و دامپروری و آبزی‌پروری، تعاونی‌ها و تشکل‌های بخش کشاورزی.

8- انجام سرمایه‌گذاری لازم و حمایت از توسعه فعالیت‌های آموزشی و ترویجی برای ارتقای شاخص آموزش (از6 درصد به حداقل 30 درصد تولیدکنندگان بخش کشاورزی) با استفاده از خدمات فنی بخش غیردولتی.

به‌منظور حمایت از بخش‌ کشاورزی، پایداری تولید و توسعه صادرات اقدام‌های زیر انجام می‌گیرد:

1- حمایت از استقرار و گسترش صنایع تبدیلی، تکمیلی و نگهداری محصولات کشاورزی در قطب‌های تولیدی با تمرکز سیاستگذاری و برنامه‌ریزی هماهنگ وزارتخانه‌های صنایع و معادن،‌ جهادکشاورزی و بازرگانی.

2- واردات محصولات اساسی کشاورزی تنها با رعایت اصل حمایت از تولید داخلی و تنظیم بازار براساس برنامه سالانه تولید و نیاز کشور صورت می‌گیرد.

3- تنوع بخشیدن به ابزارهای حمایتی و اصلاح نظام قیمت‌گذاری محصولات کشاورزی به‌منظور حمایت از تولیدکنندگان محصولات کشاورزی.

  با هدف تأمین امنیت غذایی، وزارت جهادکشاورزی با اتخاذ تمهیدات و هماهنگی‌های لازم، اقدام‌های زیر را مدنظر قرار خواهدداد:

1- بهینه‌سازی مصرف سموم و كودهای شیمیایی و حمایت از روش‌های مبارزه بیولوژیک.

2- اتخاذ تدابیر لازم برای توسعه محصولات کشاورزی منطبق با الگوی تغذیه مناسب، غنی‌سازی محصولات کشاورزی در مزارع تولیدی (ریز مغذی‌ها) و اجرای برنامه کاهش ضایعات محصولات کشاورزی.

3- ارایه برنامه اجرایی آبیاری تولید محصولات کشاورزی (سبزی و صیفی) عاری از مواد غیرمجاز درمناطق آلوده از طریق اصلاح روش آبیاری.

4- اصلاح الگوی تولید دام روستایی و عشایری به‌‌منظور افزایش تولیدات دامی (به‌ میزان حداقل یک میلیون تن) از طریق اصلاح نژاد دام بومی به نحوی که (حداقل پنجاه درصد) دام‌های کم‌بازده کشور مطابق تعاریف استاندارد تا پایان برنامه پنجم پر‌بازده شوند.

5- ارتقای شاخص بهداشت کشتار انواع دام ( از ده درصد وضع موجود به پنجاه درصد) از طریق توسعه کشتارگاه‌های صنعتی و بهبود کشتارگاه‌های سنتی و نیمه‌صنعتی توسط بخش غیردولتی.